WOJNY

ABBASYDÓW POWSTANIE 747-750 (pow¬stanie Abu Muslima). Abbasydzi, arabscy muzułmanie, wywodzący się rzekomo od Abbasa (zm. 653), stryja proroka Mahometa (570-632) występowali przeciw rządzącemu rodowi Omajjadów. W 747 wybuchło pow¬stanie, Abbasydzł pod dowództwem Abu Muslima (728?-755) zdobyli Merw w krai¬nie Chorasan, w północno-wschodniej Per¬sji. Marwam II (zm. 750), ostatni kalif z dy¬nastii Omajjadów, usiłował zdławić powsta¬nie, jednakże jego wojska zostały zwyciężone w bitwach pod Niszapurem, Jurjanem, Na-hawandem i Karbalą. Powstanie objęło także inne prowincje imperium muzułmańskiego. Po ostatecznym zwycięstwie Abbasydów nad Zabem Wielkim w 750 Marwan uciekł do Egiptu, gdzie wkrótce potem został zamor¬dowany. Abu al-Abbas as-Saffan (722-754), bliski przyjaciel Abu Muslima, ogłosił się pierwszym abbasydzkim kalifem w Kufie, mieście w Mezopotamii, nad Eufratem. Patrz także MUZUŁMAŃSKA WOJNA DOMOWA
743-747.
ABCHAZJA, KONFLIKT W ABCHAZJI 1992.
W czasach ZSRR Abchazja była republiką autonomiczną w składzie Gruzińskiej SRR. Po wygranych przez nacjonalistę Zwiada Gamsahurdię (1939-1993?) pierwszych wy¬borach prezydenckich w niepodległej Gruzji w 1991 doszło do konfrontacji stanowisk w sprawie określenia statusu Abchazji: Gru¬zini opowiadali się za państwem unitarnym i niepodzielnym, Abchazi domagali się wię¬kszego zakresu narodowej autonomii. W lip¬cu 1992 parlament Abchazji ogłosił niepod¬ległość republiki i secesję z Gruzji. 14 sier-

pnia 1992 nastąpiła interwencja zbrojna wojsk gruzińskich dowodzonych przez mini¬stra obrony Tengiza Kitowaniego (ur. 1938); kierownictwo Gruzji jako oficjalny powód interwencji podało ściganie ukrywających się na terytorium Abchazji zwolenników obalo¬nego prezydenta Gamsahurdii, nieoficjalnie Tbilisi dążyło do usunięcia władz abchaskich. Przewodniczący parlamentu abchaskiego Władisław Ardzinba (ur. 1945) uznał wkro¬czenie wojsk gruzińskich za obcą interwencję i wezwał do zbrojnego oporu. Rosja nieoficjal¬nie udzieliła Abchazji wsparcia militarnego, chcąc w ten sposób wywrzeć nacisk na Gruzję, która podówczas stanowczo odmawia¬ła wstąpienia do Wspólnoty Niepodległych Państw. Siły abchaskie wyparły wojska gru¬zińskie z republiki we wrześniu 1993 i przejꬳy kontrolę nad całym terytorium. W kwiet¬niu 1994 Gruzja i Abchazja przy pośred¬nictwie Rosji i ONZ podpisały deklarację o pokojowym uregulowaniu konfliktu. Od czerwca 1994 w 24-kilometrowej strefie bufo¬rowej dzielącej Gruzję i Abchazję stacjonuje rosyjski kontyngent pokojowy. Abchazja for¬malnie pozostając częścią Gruzji, faktycznie jest całkowicie niezależna od władz w Tbilisi.
ABD AL-KRIMA POWSTANIE. Patrz RlFE-
NÓW WOJNA 1919-1926.
ABD EL-KADERA WOJNA PIERWSZA 1832--1834. Abd el-Kader (1808-1883), muzuł¬mański przywódca i emir Maskary, dowo¬dził siłami algierskimi podczas podjazdowej wojny z wojskami francuskimi, które doko¬nały inwazji w okolicach Oranu i Mos-tagenu. Odniósł zwycięstwo, co zmusiło
How To Windows
Francuzów do podpisania w 1834 porozu¬mienia w Desmłchels. Postanowieniem trak¬tatu Abd el-Kader został dejem (guber¬natorem) Maskary i uzyskał władzę nad dzielnicą Oran. Francja zawarła traktat w nadziei, że będzie mogła wykorzystać Abd el-Kadera jako swego sprzymierzeńca w Algierii. Druga wojna Abd el-Kadera 1835-1837. Francuskie wojska nadal pro¬wadziły walkę z algierskimi plemionami zjednoczonymi przez Abd el-Kadera, jed¬nakże przegrały wiele starć. W 1837 pod¬pisano porozumienie w Tafnie, przyznające Abd el-Kaderowi władzę nad większością terytorium Algierii; Francja zachowała tylko kilka portów. Na pozyskanych terenach Abd el-Kader zorganizował państwo muzułmań¬skie, wykorzystując uczucia religijne w celu zjednoczenia plemion algierskich. Trzecia wojna Abd el-Kadera 1840-1847. W grud¬niu 1840 Francja wysłała do Algierii mar¬szałka Thomasa R. Bugeauda (1784-1849), by rozpoczął regularną kampanię wojenną przeciwko Algierczykom Abd el-Kadera. Pod naporem Francuzów Abd el-Kader wycofał się do Maroka, gdzie zawarł sojusz skierowany przeciwko Francuzom. Uzbro¬jona w karabiny konnica Abd el-Kadera walczyła bardzo skutecznie nękając wojska francuskie nieustannymi wypadami. W koń¬cu jednak armia francuska pod dowództwem Bugeauda 14 sierpnia 1844 zaatakowała 45-tysięczne wojska Abd el-Kadera nad rzeką Isly i odniosła zdecydowane zwycięs¬two. Po bitwie nad Isly Abd el-Kader w 1846 ponownie schronił się w Maroku, z małym oddziałem dokonywał wypadów i toczył drobne potyczki z Francuzami. Straciwszy poparcie sułtana Maroka i mając zaledwie kilku ludzi, Abd el-Kader poddał się w 1847 francuskiemu generałowi Chris-topherowi Lamoriciere (1806-1865).
ABISYŃSKO-WŁOSKIE WOJNY. Patrz WŁOS KO-ETIOPSKIE WOJNY.
ABU MUSLIMA POWSTANIE. Patrz ABBASY-DÓW POWSTANIE 747-750.

ACHAJSKA WOJNA 146 p.n.e. Achajowie, lud zamieszkujący w starożytności połu¬dniową i środkową Grecję, zawiązali w 280 konfederację peloponeskich miast-państw, zwaną Związkiem Achajskim, której celem była wspólna obrona przed wrogami. Acha¬jowie usiłowali zmusić Spartę do przyłącze¬nia się do Związku, co się powiodło ok. 190. Wówczas Związek objął cały Peloponez. W 147 Rzym wydał Związkowi nakaz wyłą¬czenia z tej organizacji nie tylko Sparty, która się o to do senatu zwróciła, ale i kilku innych miast-państw Związek odmówił. Rzym w 146 skierował przeciw niemu armię pod dowództwem Lucjusza Mummiusza Achajskiego. Chociaż Związek wsparło kilka miast-państw, jego wojsko składające się w części ze źle wyszkolonych niewolników, zostało pobite w dwóch bitwach, ostatniej pod Leukopetrą w pobliżu Koryntu, po czym Rzymianie splądrowali Korynt i do¬szczętnie go zniszczyli. Następnie Rzymia¬nie rozwiązali Związek Achajski i podpo¬rządkowali sobie całą Grecję.
ACHAJSKO-SPARTAŃSKIE WOJNY. Patrz SPARTAŃSKO-ACHAJSKIE WOJNY.
ACZINÓW POWSTANIE 1953-1959. Muzuł¬mańscy Aczinowie (Achenowie) w północ¬nej Sumatrze protestowali przeciw włącze¬niu państwa Aczin (lub Aczeh, obecnie Atjeh) do utworzonej w 1950 republiki Indonezji. 20 września 1953 rozpoczął się bunt przeciw rządom prezydenta Sukarno (1901-1970), którym pokierował Tengku Daud Beureuh, gubernator wojskowy Aczi-nu w okresie przed włączeniem tego teryto¬rium do Indonezji. Aczinowie zaatakowali posterunki policji i koszary wojskowe, usi¬łując zdobyć broń dla powszechnego po¬wstania. Walki partyzanckie trwały aż do zawieszenia broni w marcu 1957, kiedy to Aczin został uznany za oddzielną prowincję. Bunt wybuchł również na innych wyspach Indonezji, których mieszkańcy domagali się większej autonomii. Aczinowie wznowili wtedy walkę, która doprowadziła do pod-
Puppy Name
pisania przez Sukarno deklaracji o nadaniu Aczinowi specjalnego statusu i autonomii religijnej i samorządowej.
ACZINÓW WOJNA 1873-1907. Po uznaniu przez Wielką Brytanię Aczinu (lub Aczehu, obecnie Atjehu), muzułmańskiego państwa na północy Sumatry, za strefę wpływów Holandii w 1873 Holendrzy wysłali dwie ekspedycje w celu poskromienia buntow¬niczego ludu Aczinów (Aczenów). Holen¬drzy zdobyli pałac sułtana w stolicy Kuta-radża. W 1903 sułtan Aczinu, Muhammad Daud zawarł z Holendrami traktat, w któ¬rym uznał zwierzchność Holandii i zrzekł się tronu. Jednakże wielu Aczinów nie przyjęło zwierzchności Holandii i nadal prowadziło wojnę. Stopniowo, stosując „stra¬tegię fortec" (w całym Aczinie zbudowano fortece dla wojsk holenderskich), do 1907 Holendrzy zdołali spacyfikować cały Aczin.
AFGANISTANU l MARATHÓW WOJNA 1758--1761. Po śmierci Nadira Szacha (1688--1747) imperium perskie rozpadło się (patrz PERSKA WOJNA DOMOWA 1747-1700). Pod wo¬dzą Ahmeda Szacha Durrani (l722?-1773) Afganistan stał się państwem niezależnym. Ahmed Szach dążył do podporządkowania sobie zachodniego Hindustanu (Pendżab i obszary nad górnym Gangesem); dwa jego najazdy (1748 i 1751) doprowadziły do opanowania Pendżabu. W czasie najazdu w 1756-1757 Ahmed Szach splądrował De¬lhi, pozostawił tam uległego Alamgira II i wrócił do Kabulu, by zdusić opozycję. Wezyr Delhi Muhammad Ghazi ud-din zwrócił się do Marathów o wyparcie Afgań-czyków z Pendżabu. Marathowie, którzy pod rządami Baladźi Rao (wzmian. 1740-1761) byli u szczytu swej potęgi, przystąpili do wojny. Wierzyli, że te tereny są im przeznaczone. Początkowo odnosili zadziwiające zwycięstwa: w 1758 zajęli La-haur i pobili Sirhinda. Jednak w 1759 Ahmed przeprowadził czwarty najazd, odbił Lahaur, zajął Delhi, był świadkiem zamor¬dowania Alamgira II. Sam Ahmed zrezyg-

nował z tronu Mogołów. Osadził na nim Szacha Alama II (1728-1806). Baladźi Rao utworzył w Punie największą armię, jaką kiedykolwiek wystawili Marathowie (rzeko¬mo około 300 tysięcy ludzi) i wysłał ją w kierunku Delhi. Ahmed ogłosił dżihad (świętą wojnę islamską) i zebrał mniejszą, ale lepiej uzbrojoną armię. Wrogie wojska 14 stycznia 1761 stoczyły bitwę pod Pani-patem, zginęło w niej 75 tysięcy Marathów, w tym także ich wodzowie, 30 tysięcy wzięto do niewoli i zwolniono za okup. Choć Szach Alam pozostał na tronie, Brytyjczycy i Ma¬rathowie przy udziale arystokratycznych rodów muzułmańskich i hinduskich po¬dzielili między siebie imperium Mogołów. Brytyjczycy następnie stopniowo niszczyli państwo Marathów (patrz MARATHÓW WOJ¬NY).To help Animals
AFGAŃSKA WOJNA DOMOWA 1928-1929.
Próby przeprowadzenia reform w kraju pod¬jęte przez Amanullaha Chana (1892-1960), emira i króla Afganistanu napotkały opór. Przeciwnicy króla w listopadzie 1928 wznie¬cili powszechny bunt. W połowie stycznia 1929 Amanullah abdykował przekazując tron uległemu starszemu bratu, ale mimo to wyjęty spod prawa przywódca buntu zdobył Kabul i ogłosił się szachem, przyjmując imię Habibullaha Ghazi (zm. 1929). Ama¬nullah zebrał armię w Kandaharze i wiosną 1929 ruszył na Kabul chcąc odzyskać tron. W drodze do stolicy został pokonany; zbiegł z kraju. Po powrocie z Europy generał Mohammad Nadir Chan (1880-1933), oficer afgański, kuzyn Amanullaha, zgromadził armię, pokonał Habibullaha i zdobył Kabul w październiku 1929. Habibullaha ujęto i stracono, jego zwycięski przeciwnik objął tron i przyjął imię Nadir Szacha. Z pomocą Brytyjczyków wprowadził reformy, ustano¬wił pokój i zaspokoił żądania wiernych zwolenników Amanullaha. W 1932 powołał rząd konstytucyjny.
AFGAŃSKA WOJNA DOMOWA 1979. Ra¬dziecka inwazja na Afganistan w końcu

grudnia 1979 stała się pierwszym poważnym sygnałem załamania się dotychczasowej linii polityki zagranicznej ZSRR. Po proklamo¬waniu w 1973 republiki w Afganistanie Związek Radziecki zwiększył wysiłki na rzecz przekształcenia tego kraju w zależne pod względem gospodarczym państwo bu¬forowe nastawione wrogo w stosunku do Pakistanu, popieranego przez Chiny. ZSRR udzielał pomocy radykalnym partiom poli¬tycznym, między innymi Ludowo-Demo-kratycznej Partii Afganistanu (LDPA). Pró¬by wprowadzenia w Afganistanie współ¬czesnych idei - zarówno zachodnich, jak i marksistowskich - zawsze napotykały opór konserwatywnych struktur feudalno--plemiennych. Kolejne rządy afgańskie usi¬łowały przeprowadzić reformy, ale bez więk¬szego powodzenia. W 1978 bojówki Ludo-wo-Demokratycznej Partii Afganistanu do¬konały zamachu stanu i zamordowały pierwszego prezydenta kraju. Prezydentem został przywódca LDPA, który we wrześniu 1979 został usunięty przez premiera swojego rządu, a ten z kolei został obalony 27 grudnia 1979 przez innego zwolennika le¬wicy, Babraka Karmala (1929-1996) popie¬ranego przez ZSRR. Próby sowietyzacji podejmowane przez Karmala wywołały zbrojny opór, wówczas zwrócił się on do ZSRR z prośbą o pomoc w zdławieniu opozycji. Interwencja zbrojna spowodowała izolację Związku Radzieckiego na arenie międzynarodowej. 100 tysięcy dobrze uzbro¬jonych żołnierzy radzieckich nie mogło pokonać afgańskich mudżahedinów, którzy stosowali taktykę walki partyzanckiej i pro¬wadzili akcje sabotażowe. Zadawnione an¬tagonizmy plemienne i różnice językowe spowodowały, że zbuntowani Afgańczycy nie zdołali przyjąć jednolitej strategii w wal¬ce z wojskami radzieckimi i rządową armią afgańską. Ta ostatnia poniosła tak wielkie straty wskutek dezercji, że w 1984 rząd w Kabulu przymusowo wcielał do wojska nawet czternastolatków. ONZ zażądał w 1980 wycofania obcych wojsk z Afgani¬stanu. Powstańcy afgańscy otrzymali broń,
Tetris Game
dostarczoną przede wszystkim z Pakistanu i USA. W 1988 ZSRR, USA, Pakistan i Afganistan podpisały układ o wycofaniu wojsk radzieckich do 15 grudnia 1989. W lutym 1989 mudżahedini stworzyli wła¬sny rząd. Po upadku popieranego przez Moskwę afgańskiego reżimu komunistycz¬nego Rada Mudżahedinów ogłosiła l maja 1992 zakończenie wojny domowej, jednak¬że wkrótce potem doszło do walk między rywalizującymi ugrupowaniami mudżahe¬dinów.
AFGAŃSKĄ WOJNA MIĘDZY GHOREM l GHAZNI 1148-1152. Po śmierci Mah-muda z Ghazni (971-1030) królestwo Ghaz-ni w obecnym Afganistanie i Iranie bardzo osłabło, a wówczas Ghor, wasalne państwo w afgańskich górach, powstało przeciw swe¬mu zwierzchniemu władcy. Za panowania dynastii Szansabanisów Ghorowie zaatako¬wali w 1151 stolicę - miasto Ghazni, oblegali je i w końcu w 1152 zdobyli i spustoszyli. Wszyscy Gaznawidowie zostali wypędzeni do Indii. Miasto nie zostało jednak cał¬kowicie zniszczone w 1175 i przed rozpo¬częciem inwazji na Indie przez Muhammada Ghori (zm. 1206) zostało pomocniczą stolicą Ghoru. Przejęcie miasta pozwoliło na wypar¬cie panujących tu wcześniej koczowniczych Oguzów turkmeńskich. Patrz także MAH-MUDA z GHAZNI PODBOJE ok. 1000-1030; MU¬HAMMADA GHORI PODBOJE 1175-1200.
AFGAŃSKĄ WOJNA PIERWSZA 1839-1842.
Wzrastające wpływy Rosji na dworze Dosta Mohammada (1793-1863), emira Afgani¬stanu, niepokoiły Brytyjczyków. W dążeniu do obalenia Dosta Brytyjczycy wspierali byłego emira, który popierał działania bry¬tyjskie na rzecz zapewnienia lepszej obrony Indii od północy. W 1839 Dost Mohammad został pozbawiony władzy i uwięziony. Po ucieczce z więzienia bezskutecznie próbował odzyskać władzę, po czym został depor¬towany do Indii. Ostre zimy i nieustający opór afgański zmusiły jednak Brytyjczyków do wycofania się z Afganistanu w styczniu

1842. Podczas odwrotu wojska brytyjskie wpadły w pułapkę przygotowaną przez af-gańskie plemiona i zostały wybite niemal do nogi. Dost Mohammad odzyskał władzę. Druga wojna afgańska 1878-1880. Po śmie¬rci Dosta emirem został jego syn, Szer Ali (1825-1879), który rozpoczął negocjacje z Rosjanami i odmówił przyjęcia brytyjskiej misji, co ogromnie zaniepokoiło Wielką Brytanię. W listopadzie 1878 wojska brytyj¬skie wkroczyły do Afganistanu. Szer Ali szukał pomocy u Rosjan, którzy poradzili mu, by zawarł pokój. Po śmierci Szera jego syn, Jakub Chan (1849-1923), zawarł poro¬zumienie, na mocy którego ustąpił Brytyj¬czykom przełęcz Chajber i inne obszary strategiczne. Jednak po zabójstwie wysłan¬nika Wielkiej Brytanii wojska brytyjskie ponownie zajęły Kabul zmuszając Jakuba do ucieczki. Konflikt skończył się objęciem władzy przez Abd ar-Rahmana (1844?--1901), wnuka Dosta Mohammada, który bronił interesów brytyjskich i ustanowił silny rząd centralny. Trzecia wojna afgań¬ska 1919. W 1919 emirem został Habibullah Chan (1892-1960), który postanowił prze¬kształcić Afganistan w nowoczesne państwo wolne od obcych wpływów. Jego deklaracja niezależności zagrażała Indiom, co sprowo¬kowało ponowną wojnę z Wielką Brytanią. Krótka walka zakończyła się traktatem w Rawalpindi, w którym Brytyjczycy uznali niezawisłość Afganistanu w sprawach we¬wnętrznych i zagranicznych. Patrz także PERSKO-AFGAŃSKA WOJNA 1836-1838.Celeb Pics
AFOAŃSKIE POWSTANIA 1709-1726. Wię¬kszość terytorium dzisiejszego Afganistanu znajdowała się w XVII w. we władaniu perskich Safawidów. Wykorzystując słabość Safawidów, w 1709 afgańscy Gilzowie wznie¬cili powstanie w Kandaharze, usunęli per¬skiego gubernatora i ustanowili niezależne państwo afgańskie. W 1711 liczne wojska perskie oblegały Kandahar, ale wypady wojsk afgańskich zmusiły Persów do zwi¬nięcia oblężenia. Następne działania perskie również nie przyniosły sukcesów. W 1717

w Heracie zbuntowali się afgańscy Abdalo-wie, zdobyli miasto i połączyli się z Uzbe-kami, by wspólnie grabić okoliczne tereny. W 1719 w skierowanej dla odbicia Heratu armii perskiej, liczącej 30 tysięcy żołnierzy, w bitwie pod tym miastem doszło do zamie¬szania, w jego następstwie została ona pobi¬ta. W latach 1721-1722 wielka armia Gilzów afgańskich najechała Persję, zajęła Kerman i Sziraz i ruszyła na stolicę, Isfahan. Perskim wojskom nie udało się zatrzymać najeźdź¬ców. Afgańczycy oblegali stolicę przez sześć miesięcy, aż w końcu w październiku 1722 głód zmusił obrońców miasta do poddania się. Słabość Safawidów zachęciła również Rosjan (patrz ROSYJSKO-PERSKA WOJNA 1722-1723) oraz Turków osmańskich, którzy zajęli część zachodniej Persji. PERSKA WOJNA DOMOWA 1725-1730 przyczyni¬ła się do powiększenia chaosu. Wydawało się, że Afgańczycy po zajęciu Teheranu w 1725 i pobiciu w 1726 Rosjan i Turków osmańskich w dwóch bitwach, uzyskają pełen sukces, ale nagłe dojście do władzy perskiego dowódcy wojskowego, Nadir Cha¬na (1688-1747) odwlekło wyzwolenie Af¬ganistanu aż do czasu zamordowania Nadira (patrz PERSKO-AFGAŃSKA WOJNA 1720-1738).
AFGAŃSKIE POWSTANIE 699-701. Patrz
MUZUŁMAŃSKIE POWSTANIE 099-701.Muscle Car Wallpaper
AFGAŃSKO-PERSKIE WOJNY. Patrz PERSKO--AFGAŃSKIE WOJNY.
AGATOKLESA MASAKRA 317 p.n.e. Agatok-les (360P-289) pochodził z Sycylii, był dwukrotnie skazywany na wygnanie z Syra-kuz z powodu stałego dążenia do zdobycia władzy. W 317 wrócił na czele wojsk ze¬branych w miastach pozostających pod wła¬dzą Syrakuz i ogłosił się strategos auto-crator, co w praktyce oznaczało, że został tyranem. Przyjął również tytuł „generalnego pełnomocnika", który w przeszłości przy¬znano tylko tyranowi Dionizjuszowi Star¬szemu (ok. 430-367). Dla umocnienia swej władzy wymordował swoich przeciwników

i członków Rady Sześciuset, która sprawo¬wała rządy w Syrakuzach. Liczbę ofiar szacuje się na 10 tysięcy. Umocniwszy wła¬dzę, mógł bez przeszkód prowadzić dalej wojnę z Kartaginą. Patrz także AGATOKLESA WOJNA z KARTAGINĄ 311-300 p.n.c.
AGATOKLESA WOJNA Z KARTAGINĄ 311 --306 p.n.e. Agatokles, tyran Syrakuz (360P-289), wcześnie ujawnił swój talent wojskowy służąc pod dowództwem Timo-leona (zm. 337). Kartagińczycy zaniepoko¬jeni wzrostem potęgi Syrakuz wszczęli z nim wojnę i obiegli miasto. W tej sytuacji Aga¬tokles spróbował przenieść wojnę na teren przeciwnika, do Afryki. Wylądował na wy¬brzeżu afrykańskim w 311. Kartagińczycy niebawem pobili go pod Lacata. Agatokles wycofał się, ale w 310 wrócił do Afryki na czele armii, która rozbiła kartagińskie woj¬ska tak gruntownie, że w 308 Agatokles mógł wrócić na Sycylię i zmusić przeciw¬nika do zwinięcia oblężenia Syrakuz. Jed¬nakże w czasie jego nieobecności wojska, które pozostały w Afryce, zostały w 307 pobite przez siły kartagińskie. Agatokles musiał zawrzeć pokój z Kartaginą, w którym uznano granicę w zachodniej Sycylii, wyty¬czoną po trzeciej wojnie DIONIZJUSZA. Kartagina zachowywała pokój przez 30 lat, aż do wojny z Pyrrusem z Epiru. Patrz także KARTAGIŃSKA WOJNA PRZECIWKO PYR-
RUSOWI Z EPIRU 278-276 p.n.e.; TlMOLEONA WOJ-
NA 344-339 p.n.e.
AJGOSPOTAMOJ, BITWA U UJŚCIA 405 p.n.e. W czasie drugiej PELOPONESKIEJ WOJNY w celu przecięcia Ateńczykom dróg dostaw zboża przez Hellespont (Dardanele) flota spartańska pod dowództwem Lizandra (zm. 395) obiegła i zdobyła Lampsakos, miasto na Hellesponcie sprzymierzone w tym czasie z Atenami (405). Ateńczycy zgromadzili wszystkie posiadane okręty i pod dowództwem Konona (zm. ok. 390) wysłali je przeciwko flocie przeciwnika. Konon nie zdołał jednak wciągnąć Spartan do walki. Po pięciu dniach oczekiwania
Acura Wallpaper
Ateńczycy, nie zważając na przestrogi Al-kibiadesa (ok. 450-404), zacumowali okręty u wybrzeży półwyspu Gallipoli (d. Cher-sonez tracki w zachodniej Turcji) w pobliżu ujścia rzeki Ajgospotamoj i zeszli na brzeg. Flota Lizandra zaskoczyła flotę ateńską, przypuściła atak i zagarnęła około 180 nie¬przyjacielskich okrętów (Konon zdołał uciec z 20 statkami), około 4000 jeńców Ateń-czyków zostało wymordowanych. W na¬stępstwie bitwy Ateny utraciły flotę, prze¬cięto ich drogi zaopatrzenia w zboże, ich sprzymierzeńcy zaczęli się buntować (z wy¬jątkiem Samos), a Lizander obiegł port ateński. Po Ajgospotamoj Ateny znalazły się w niezwykle trudnej sytuacji.
AJUTTHAJI l CZIANG MAJU WOJNY. Patrz
SYJAMSKIE WOJNY.
ALBAŃSKIE POWSTANIA 1932, 1935 i 1937. W czasie panowania króla Zogu I (1895-1961) wybuchły trzy powstania - w 1932, 1935 i 1937. Wszczęły je grupy liberalnych reformatorów oraz radykałowie muzułmańscy o tendencjach marksistow¬skich (większość mieszkańców Albanii wy¬znawała islam). Zogu, który był dyktatorem i dążył do zachowania w Albanii społeczeńst¬wa feudalnego, zdławił bez trudu te stosun¬kowo niewielkie i źle zorganizowane powsta¬nia. Zastosowane represje były zadziwiająco łagodne - stracono jedynie kilku prowody¬rów; wprowadzono skromne reformy społe¬czne i administracyjne. Panowanie Zogu zakończyło się 7 kwietnia 1939, gdy Włochy, jedyny sprzymierzeniec Albanii, zaczęły ją traktować jak kraj podległy i jednocześnie dokonały najazdu (wojska włoskich faszys¬tów ostrzelały miasta albańskie i zajęły kraj, który następnie został wcielony do Włoch). Zogu zbiegł do Wielkiej Brytanii. Patrz także ŚWIATOWA WOJNA n NA BAŁKANACH 1939-1941.
ALBAŃSKIE POWSTANIE 1910. Albańczycy popierali rozwijający się w imperium os¬mańskim ruch młodoturków, ponieważ ci obiecali Albanii autonomię i zwolnienie od
Alfa Romeo Wallpaper
bardzo wysokich podatków nakładanych przez państwo tureckie. Po zdobyciu władzy młodoturcy nie dotrzymali obietnic, ponad¬to nałożyli na Albanię nowe podatki. W mar¬cu 1910 w północnej części kraju około 8000 Albańczyków wznieciło powstanie. Powstanie wkrótce objęło Korczę w połu-dniowo-wschodniej Albanii i rozszerzało się w kierunku zachodniej Macedonii. Albańscy przywódcy zebrali się w Czarnogórze i przy¬jęli memorandum, w którym domagali się samorządu dla Albanii. Rząd turecki od¬rzucił memorandum. W czerwcu 1910 armia turecka brutalnie zdławiła powstanie.
ALBAŃSKO-TURECKA WOJNA 1443-1478.
Jerzy Kastriota, lepiej znany jako Skander-berg (1405-1468), syn albańskiego księcia, został w młodości zabrany na dwór sułtana Murada II (1403?-1451) jako zakładnik. Był ulubieńcem dworu, zyskał imię Iskan-der (Aleksander) i honorowy tytuł beja („pana"), przeszedł na islam i został dowód¬cą armii. Pamięć o pochodzeniu nie po¬zwoliła mu na zatracenie się w luksusach dworskiego życia. Gdy nad Albanią zawisła groźba najazdu tureckiego, Skanderberg uciekł (1443) do ojczystego kraju, zorgani¬zował ligę skłóconych dotąd książąt albań¬skich i przyjął chrześcijaństwo. W 1443 rozpoczął walkę z Turcją od zajęcia fortecy w Krui, uchodzącej za niezdobytą. W latach 1444-1466 odparł 13 najazdów tureckich; w 1450 zwycięstwo nad wojskami Murada oblegającymi Kruję zapewniło mu na Za¬chodzie sławę bohatera, a także pomoc Wenecji, Neapolu, Węgier oraz papieża. Jego wojska, często stosujące partyzanckie meto¬dy walki, prawie zawsze odnosiły zwycięst¬wa. Dzięki wielkiemu zwycięstwu odniesio¬nemu w 1461 udało mu się wymusić na Porcie zawarcie rozejmu, który jednak sam zerwał na skutek wezwania papieża do nowej krucjaty (1463). Jego wojska najechały Ma¬cedonię (1463) i pokonały Turków w 1464 i 1465. Ostatnie oblężenie Krui przez suł¬tana Mehmeda II Zdobywcę (1429-1481) doprowadziło do zniszczenia kraju i kosz-
AMG Wallpaper
towało Skanderberga utratę sojuszników. Po jego śmierci arystokracja albańska wszczęła spory między sobą, ale nadal pro¬wadziła wojnę z Turcją. Chaotyczne walki zakończyły się w 1478 podbojem Albanii przez Turcję.
ALBIGENSI, KRUCJATA PRZECIW ALBIGEN-SOM 1208-1229. Albigensi, zwolennicy manicheizmu z południowej Francji, zostali uznani przez Kościół rzymskokatolicki za heretyków, a w 1208 papież Innocenty III (1161-1216) wezwał do krucjaty przeciw nim. Wojska z północnej Francji pod wodzą Szymona IV z Montfort (1160P-1218) na¬dały krucjacie wymiar polityczny. Krucjata złamała niezależność arystokracji południo¬wej Francji. Wojska Montforta pobiły arys¬tokratów i albigensów w krwawej bitwie pod Muret 12 września 1213. Jednakże herezji nie wytępiono i wojna trwała nadal. Przywódca albigensów Rajmund VI (1156-1222), który został pobity pod Muret, w 1218 wytrzymał oblężenie Tuluzy prowa¬dzone przez Montforta i odzyskał teryto¬rium zdobyte przez krzyżowców. W 1226 wojska francuskiego króla Ludwika VIII (1187-1226) zajęły większą część Langwe-docji, regionu w południowej Francji, po czym dokonano rzezi albigensów. Na mocy traktatu z Meaux z 1229 hrabstwo Tuluzy przeszło we władanie francuskich Kapetyn-gów. Patrz także ARAGOŃSKO-FRANCUSKA WOJNA 1209-1213.
ALEKSANDER WIELKI, WOJNA O SUKCESJĘ.
Patrz DIADOCHÓW WOJNY 323-281 p.n.e.
ALEKSANDRA WIELKIEGO PODBOJE 334--323 p.n.e. Dwudziestoletni Aleksander po zamordowaniu Filipa II (382-336) został królem Macedonii i zwierzchnikiem Grecji. W 336 umocnił swą władzę nad Grecją. Kiedy wystąpiły przeciw niemu Teby, Alek¬sander obiegł je i zburzył. Nowy władca przystąpił do zrealizowania planu swego ojca dokonania podboju części państwa per¬skiego i zemszczenia się na nim za GREC-
Aston Martin Wallpaper
KO-PERSKIE WOJNY (patrz KORYNCKA
WOJNA 395-387 p.n.e., SPRZYMIERZEŃCZA WOJNA
357-355 p.n.e.). Drugorzędnym motywem było dążenie do napełnienia pustego skarbca. Armia Aleksandra, licząca około 30 tysięcy piechoty i 5000 jazdy, przeprawiła się w 334 przez Dardanele, na krótko zboczyła, by Aleksander mógł pomodlić się w Troi u gro¬bu Achillesa, i w tym samym roku pobiła wojska perskiego króla Dariusza III (zm. 330) nad rzeką Granik. Aleksander opanowywał po drodze miasta frygijskie, by pozbawić perską flotę portów, następnie wkroczył do północnej Syrii i zwyciężył Dariusza w bitwie pod ISSOS w 333. Aby całkowicie wyeliminować perską flotę, Alek¬sander wkroczył do Fenicji, łatwo zdobył kilka miast, obiegł i zajął TYR, a następnie podbił Syrię. W 332 opanował Egipt, gdzie w 330 został uznany za syna Amona (naj¬ważniejszy bóg Egipcjan). Aleksander wrócił do Syrii w 331, pokonał Dariusza w bitwie pod GAUGAMELĄ, zdobył Babilon i Suzę, spalił Persepolis i w 330 podjął pościg za Dariuszem, który schronił się w Ekbatanie. Od 331 Aleksander zaczął ulegać wpływom wschodnim; nazywał siebie „królem kró¬lów" (tytuł perski) i ubierał się na perską modłę. Część wojsk, niezadowolona z tych zmian, wznieciła bunt, ale Aleksander szyb¬ko zdusił rebelię zabijając przywódców. Po znalezieniu ciała swojego przeciwnika Da¬riusza, zamordowanego przez kuzyna Bes-sosa (pojmany i ukrzyżowany w 329), Alek¬sander przykrył je własną szatą, a następnie urządził Dariuszowi królewski pogrzeb. W 330 zimował w Hindukuszu, po czym w 329 rozpoczął wyprawy wschodnioirań-skie (patrz ALEKSANDRA WIELKIEGO WY¬PRAWY WSCHODNIOIRAŃSKIE 329-327 p.n.e.). Po
zdobyciu w 327 Baktrii (Afganistan) i zało¬żeniu kolejnej, najdalej na wschód wysunię¬tej Aleksandrii (miasta) skierował się na południowy wschód, by rozpocząć podbój Indii (patrz ALEKSANDRA WIELKIEGO WY¬PRAWA DO INDII 327-325 p.n.e.). W 327 po
bardzo trudnym oblężeniu zdobył AOR-NOS, a w 326 zwyciężył w swojej najtrud-
Audi Wallpaper
niejszej bitwie nad rzeką HYDASPES. Dzięki stałym uzupełnieniom armia Alek¬sandra liczyła wówczas 120 tysięcy żołnie¬rzy, ale po dotarciu do rzeki Beas w Indiach - ponad 17 tysięcy km od Macedonii - żoł¬nierze odmówili dalszego marszu na wschód. Aleksander ustąpił, w 325 zbudował flotę w jeszcze jednej Aleksandrii; armia pod jego dowództwem przeszła przez pus¬tynię Makran, ponosząc po drodze ciężkie straty. W 324 wojska dotarły do Suzy, gdzie dla spełnienia swoich marzeń o harmonii między Grekami i Azjatami Aleksander nakazał, by zawierano mieszane małżeństwa. Sam poślubił córkę Dariusza Barsine (jedna z jego kilku żon), która została zamor¬dowana w 309. Później pozbył się nieudol¬nych i przekupnych urzędników (Greków i Persów), i rozdzielił swe siły. Flota po¬płynęła morzem. Wojska lądowe odesłał do kraju. Wydał deklarację wzywającą wygnań¬ców greckich do powrotu do kraju i nakazał, by uznano go za boga. Zdławił ostatni bunt w armii, udał się do Babilonu w 323, i tam, podczas przygotowań do kampanii arabskiej, dostał wysokiej gorączki i po krótkiej cho¬robie zmarł. Patrz także DIADOCHÓW WOJNY
323-281 p.n.e.
ALEKSANDRA WIELKIEGO WYPRAWA DO INDII 327-325 p.n.e. Armia około 90 ty¬sięcy żołnierzy Aleksandra Wielkiego (356-323) przezimowała w Hindukuszu (pasmo wysokich gór na obecnej granicy między Afganistanem i Pakistanem), a na¬stępnie skierowała się na południe w kie¬runku rzeki Indus, docierając do jej do¬pływów w lecie 327 (patrz ALEKSANDRA WIELKIEGO PODBOJE 334-323 P.n.e.). Po opu¬szczeniu Baktrii wojska musiały przysto¬sować się do nowych warunków: niezna¬nego klimatu, na przemian przyjaznych i wrogich tubylców i do słoni. Aleksan¬der musiał pokonać wszystkie te trudno¬ści. Najpierw z wielkim trudem zdobył AORNOS, a następnie na równinach Pen-dżabu zwyciężył radżę Porosu w bitwie nad rzeką HYDASPES w 326. Władca
Bentley Wallpaper
ów po walce został przyjacielem Aleksand¬ra. Aleksander udał się w kierunku Beas, dopływu Indusu, i byłby poszedł dalej, gdyby nie odmowa żołnierzy, którzy prag¬nęli wrócić do domu. W 326 rozpoczął odwrót wzdłuż starego koryta Indusu. W 325 zatrzymał się w pobliżu obecnego Karaczi, przerywając marsz na zachód, aby podbić Mallów.
ALEKSANDRA WIELKIEGO WYPRAWY WSCHODNIOIRAŃSKIE 329-327 p.n.e. Wy¬ruszywszy z Ekbatany w Medii (starożytna kraina w obecnym północno-wschodnim Iranie) wojska Aleksandra Wielkiego (356-323) rozpoczęły trudny marsz na wschód (patrz ALEKSANDRA WIELKIEGO POD¬BOJE 334-323 p.n.e.). Dostawy żywności były tak znikome, że w końcu Aleksander wy¬płacił żołd części armii i kazał zwolnionym żołnierzom zawrócić do kraju. W czasie tej wyprawy Aleksander znalazł ciało zasztyle¬towanego Dariusza III (zm. 330), przeciw¬nika, którego darzył szacunkiem. To dało mu jeszcze jeden powód do kontynuowania działań: pragnął bowiem ująć Bessosa (zm. 329), mordercę Dariusza. Aleksander opa¬nował północną Partię oraz Sogdianę (dwie starożytne krainy perskie) i pojmał Bessosa. W tym czasie Dailamici uprowadzili jego ukochanego konia, Bucefała, ale gdy Alek¬sander zagroził im surowymi karami, zwró¬cili wierzchowca. Następnie Aleksander udał się na południe, a potem w kierunku północno-wschodnim, w stronę obecnego Kabulu w Afganistanie. Podbił Baktrię (sta¬rożytna perska satrapia, która stała się póź¬niej greckim królestwem) i w 327 poślubił Roksanę (zm. 311), baktryjską księżniczkę. Wojska Aleksandra odzyskały Sogdianę i zdobyły Gandharę, obecnie w północno--zachodnim Pakistanie. Powstanie w Baktrii i Sogdianie zmusiło Aleksandra do podjęcia długotrwałych działań. Stłumiwszy spisek przeciwko sobie, Aleksander w końcu 327 poprowadził swe wojska do Indii (patrz ALEKSANDRA WIELKIEGO WYPRAWA DO INDII
327-325 p.n.e.).

ALGIERSKA WOJNA 1815. Na początku 1815 napady berberyjskich piratów u wy¬brzeży Afryki Północnej zagroziły amery¬kańskiemu handlowi z krajami śródziem¬nomorskimi. Stany Zjednoczone, które nie musiały już koncentrować uwagi na WOJ¬NIE 1812, wysłały w ten rejon komandora Stephena Decatura (1779-1820) na czele dużej eskadry okrętów. Decatur wkrótce przechwycił u przylądka Gata (Hiszpania) algierski okręt flagowy Machuda, wpłynął do portu w Algierze i doprowadził do zawar¬cia porozumienia, które położyło kres hara¬czom i zapewniło bezpieczeństwo amerykań¬skiemu handlowi. Ponadto na mocy poro¬zumienia zostali uwolnieni wszyscy amery¬kańscy jeńcy, a Algieria wypłaciła duże odszkodowanie. Patrz także TRYPOLITAŃSKA WOJNA isoo-1805.
ALGIERSKA WOJNA 1954-1962. W 1954 algierscy muzułmanie z Frontu Wyzwolenia Narodowego (FLN) rozpoczęli otwartą woj¬nę przeciw francuskiemu panowaniu w Al¬gierii, napadając na francuskie instytucje i jednostki wojskowe, a także europejskie przedsiębiorstwa. W 1957 rząd francuski nie zgodził się na przyznanie Algierii nie¬podległości i wysłał wielotysięczne oddziały, które miały zdławić rebelię. Gdy w 1958 Charles de Gaulle (1890-1970) został pre¬zydentem Francji, zaproponował przyjęcie zasady samostanowienia w rozwiązywaniu sprawy algierskiej, a później, w 1960, starał się doprowadzić do honorowego zawieszenia broni z przywódcami strony algierskiej. W kwietniu 1961 francuski generał Raoul Salan był współorganizatorem nieudanego puczu armii francuskiej w Algierii, który miał na celu niedopuszczenie do uniezależ¬nienia się Algierii od Francji. W marcu 1962 przedstawiciele Francji i walczącej Algierii podpisali porozumienie o zawiesze¬niu broni, jednakże przeciw temu porozu¬mieniu wystąpił Salan, który kierował nie¬legalną Organizacją Tajnej Armii (OAS). Salan został aresztowany, ale OAS walczyła dalej, l lipca 1962 Algierczycy w referendum
BMW Wallpaper
narodowym opowiedzieli się za niezależ¬nością, a dwa dni później Francja uznała niepodległość Algierii.
ALGIERSKO-FRANCUSKIE WOJNY 1832--1847. Patrz ABD EL-KADERA WOJNY.
ALGIERSKO-MAROKAŃSKA WOJNA 1963--1964. Uniezależnienie się Algierii od Francji (patrz ALGIERSKA WOJNA 1954-1902) nie zadowoliło ani Algierii, ani Maroka (Francja zrzekła się praw do Maroka w 1956), ponieważ Francja wytyczyła grani¬ce między nimi, nie konsultując się z przed¬stawicielami swych posiadłości. Prezydent Algierii, Ahmed Ben Bella (ur. 1916) doma¬gał się rewizji granic, jednak Maroko zi¬gnorowało jego żądania. W październiku 1963 wojska algierskie i marokańskie roz¬poczęły walki przygraniczne, które pocią¬gnęły za sobą wiele ofiar. Dzięki interwencji nowo powstałej Organizacji Jedności Af¬rykańskiej (OJA) pod przewodnictwem ce¬sarza Etiopii Hajle Sellasje (1892-1975) i prezydenta Mali Modibo Keita (1915-1977) obie strony zgodziły się na zawieszenie broni (20 lutego 1964), jednakże wzajemne stosunki między państwami po¬zostały napięte. W 1967 znowu wybuchły starcia przygraniczne, a później, w 1976, gdy dawna Sahara Hiszpańska uzyskała niepodległość i przyjęła nazwę Sahara Za¬chodnia, między Algierią i Marokiem roz¬poczęła się cicha wojna o prawa własności do tego obszaru (patrz SAHARA HISZPAŃSKA, WOJNA o SAHARĘ HISZPAŃSKĄ 1975-)-
ALGONKIŃSKO-HOLENDERSKA WOJNA 1641-1645. Rozwój osadnictwa holender¬skiego na obecnej Staten Island i Hacken-sack, w stanie Nowy Jork, wywołał gniew Indian Algonkinów, do których należały te tereny. Gdy latem 1641 administrator kolo¬nii holenderskiej, William Kieft, zażądał od Algonkinów daniny, Indianie napadli na osadników na Staten Island i Manhattanie. Krwawe walki toczyły się aż do zawarcia rozejmu rok później. W lutym 1643 wojow-

nicy indiańscy ze szczepu Mohawk, uzbro¬jeni przez osadników holenderskich, zaata¬kowali Algonkinów, którzy w odwecie napa¬dli na Holendrów. Po krwawych walkach i licznych akcjach represyjnych Holendrzy wspomagani przez Indian Mohawk zmusili Algonkinów do wycofania się ł zawarcia pokoju w sierpniu 1645. Patrz także HOLEN-
DERSKO-INDIAŃSKIE WOJNY 1655-1664.
ALMOHADÓW PODBÓJ ARABSKIEJ HISZ¬PANII 1146-1173. Almohadzi, purytańska sekta muzułmańska pochodzenia berberyj-skiego, około 1125 założyli wojowniczą kon¬federację religijną w północno-zachodniej Afryce. Rywalizowali tam z Almorawidami, inną berberyjską sektą muzułmańską. Wielu mieszkańców arabskiej Hiszpanii pragnęło obalić zepsutych luksusem władców almo-rawidzkich (patrz ALMORAWIDÓW PODBÓJ ARABSKIEJ HISZPANII 1086-1094). W maju 1146 Almohadzi, zachęceni wezwaniem do udzie¬lenia pomocy w obaleniu Almorawidów, dokonali inwazji na najbardziej wysunięty na południe kraniec Hiszpanii. Tarifa i Al-geciras wpadły w ręce Almohadów, którzy pod wodzą Abd al-Mu'mina (zm. 1163) nie¬zwłocznie ruszyli na północ. W 1146 Abd al-Mu'min został obwołany władcą arabskiej Hiszpanii. Almorawidzi zostali wyparci z Sewilli (styczeń 1147), a po nadejściu posiłków z Afryki Almohadzi zdobyli Kor-dobę i Jaen. Posuwając się poza dawne granice posiadłości Almorawidów, Almoha¬dzi zdobyli Malagę (1153), Grenadę (1154), następnie z powodzeniem obiegli Almerię, mauretańskie miasto-twierdzę zdobyte wcześ¬niej, w 1147, przez króla Kastylii i Leonu Alfonsa VII (zm. 1157) po wzorcowym ob¬lężeniu. W latach pięćdziesiątych XII w. głównym przeciwnikiem Almohadów był ibn Mardanisz (zm. 1172), władca mauretań¬skiego królestwa Murcji, w południowo--wschodniej Hiszpanii. Abd al-Mu'min, za¬jęty wewnętrznymi problemami afrykań¬skimi, pozostawił opanowanie sytuacji w Hiszpanii swoim synom i wrócił do Afryki Północnej. W 1162 wojska ibn Ma-
Brabus Wallpaper
rdanisza zostały rozbite w bitwie pod Gre¬nadą, a trzy łata później poniosły kolejną klęskę w pobliżu Murcji. Po tych klęskach sojusznicy ibn Mardanisza zawarli pokój z Almohadami, a sam ibn Mardanisz przed śmiercią poradził synowi uznać zwierzch¬nictwo almohadzkiego kalifa. W ten sposób Almohadzi zakończyli podbój całej An¬daluzji (południowa Hiszpania).
ALMORAWIDÓW PODBÓJ ARABSKIEJ HISZ¬PANII 1086-1094. Zagrożenie Sewilli, Gre¬nady i Badajoz ze strony króla Kastylii i Leonu Alfonsa VI (1030-1109) sprawiło, że emirowie poprosili o pomoc Jusufa ibu Taszfina (zm. 1106), przywódcę Almorawi-dów, ascetycznej berberyjskiej sekty muzuł¬mańskiej z Afryki Północnej, mimo ryzyka, że będą musieli się mu podporządkować. W czerwcu 1086 armia Almorawidów przy¬była do Algeciras w Hiszpanii i wkrótce dołączyli do niej emirowie Sewilli, Grenady i Malagi ze swoimi wojskami. Razem ruszyli na północ w kierunku Badajoz. Wojska Alfonsa, wspierane przez posiłki aragońskie, stawiły czoło połączonym armiom Almora¬widów i Maurów (hiszpańscy muzułmanie), pod wodzą Jusufa ibn Taszfina. 23 paź¬dziernika 1086, w bitwie pod Zallaka, w po¬bliżu Badajoz, siły kastylijsko-aragońskie poniosły druzgocącą klęskę. Rycerstwo fran¬cuskie przybyło z pomocą w 1087, by ocalić Hiszpanów przed skutkami klęski. Wkrótce potem władca almorawidzki, Jusuf ibn Tasz-fin, wrócił do Afryki Północnej, ale zwycięs¬twa odnoszone przez chrześcijan pod wodzą Rodriga Diaza de Bivar, znanego powszech¬nie pod imieniem Cyd (1040?-1099), i uda¬ne wypady chrześcijan na terytoria Maurów, zmusiły go do powrotu do Hiszpanii w czer¬wcu 1089. Kilku pomniejszych władców wsparło go w walce z Alfonsem, ale Jusuf ibn Taszfin nie odniósł sukcesów i musiał wycofać się do Maroka (Afryka Północna). Wrócił ponownie do Hiszpanii w 1090 i podbił emiraty Malagi i Grenady. Gdy Almorawidzi zagrozili Sewilli, jej emir, Muhammad al-Mutamid (1040-1095) zwró-

cił się o pomoc do Alfonsa, ale nie zapobieg¬ło to upadkowi Sewilli w listopadzie 1091. Almorawidzi opanowali Badajoz w 1094. Z wyjątkiem regionu i miasta Walencja (patrz CYDA PODBÓJ WALENCJI 1089-1094) cała południowa część Półwyspu Iberyjskiego znalazła się w rękach Almorawidów. Sara-gossa pozostała w rękach dynastii Hud. Patrz także ALMOHADÓW PODBÓJ ARABSKIEJ
HISZPANII 1146-1172.Cadillac Wallpaper
ALNWICK, BITWA POD ALNWICK PIERWSZA I0»3. Król szkocki, Malcolm III Canmore (zm. 1093) żył w Anglii do 1066, ale po zwycięstwie Normanów pod Hastings (patrz NORMANÓW PODBÓJ 1000) przeniósł się do Szkocji. Udzielił schronienia saksońskiemu pretendentowi do tronu Anglii Edgarowi Athelingowi (1060?-! 125) i poślubił jego siostrę, która pomagała mu potem w cywi¬lizowaniu Szkocji. Wypad do Nortumbrii i Cumberlandu w 1072, mający na celu zdobycze terytorialne i obronę niezależności Szkocji, sprowokował odwet Normanów. W 1093, aby powstrzymać inwazję Nor¬manów, Malcolm zaatakował Alnwick w Nortumbrii, wpadł jednak w zasadzkę i zginął. Po jego śmierci w Szkocji wybuchły zamieszki, które trwały przez 30 lat. Druga bitwa pod Alnwick 1174. W 1165 królem Szkocji został William Lew (1143-1214). Zawarł on pierwszy z wielu francusko-szko-ckich traktatów. William nie mógł pogodzić się z utratą Nortumbrii, którą zagarnęli Anglicy za panowania jego poprzednika. W czasie powstania przeciw królowi Anglii Henrykowi II (1133-1189), wznieconego przez jego syna księcia Henryka i baronów (patrz ANGIELSKO-NORMAŃSKA REBELIA 1173--1174), książę Henryk obiecał zwrócić Szkocji Nortumbrię i Cumberland w zamian za pomoc. William Lew rozpoczął oblężenie Alnwick, które już wówczas było potężną warownią. Szkoci byli lekkomyślni i nie¬ostrożni. Gdy pewnego mglistego dnia nie wystawili straży, Anglicy nadciągnęli niepo¬strzeżenie i zadali im dotkliwą klęskę. Wil¬liam Lew, straciwszy konia, dostał się do

niewoli. Został przewieziony do Falaise we Francji, gdzie zgodził się na upokarzające warunki i został wasalem Henryka.
AMBOŃSKA MASAKRA 1623. W Ślad za Holendrami do Indii Wschodnich (Archi¬pelag Malajski, Indochiny i Indie) pociąg¬nęli angielscy kupcy, którzy osiedlili się na Ambonie, jednej z wysp archipelagu Molu-ków, w obecnej wschodniej Indonezji. Dzia¬łała tam już holenderska Kompania Wscho-dnioindyjska zajmująca się handlem korze¬niami. Holenderski gubernator wyspy pode¬jrzewając Anglików o zmowę z japońskimi najemnikami, mającą na celu zabicie go i zajęcie holenderskiej twierdzy na Am¬bonie, nakazał aresztować rzekomych spis¬kowców, których następnie poddano tor¬turom, aby wymusić przyznanie się do winy. W lutym 1623 stracono dziesięciu Ang¬lików, dziesięciu Japończyków i jednego Portugalczyka. Anglicy, po przejęciu ich faktorii na Ambonie przez Holendrów, zre¬zygnowali z handlu korzeniami w większej części Indii Wschodnich i skupili swoją działalność w Indiach. Patrz także POR-TUGALSKO-HOLENDERSKIE WOJNY W INDIACH WSCHODNICH 1601-1641.
AMERYKAŃSKA REWOLUCJA 1775-1783.
Generał Thomas Gage (1721-1787), guber¬nator Massachusetts, usiłując wyegzekwo¬wać uchwały parlamentu brytyjskiego, od¬rzucane przez amerykańskich kolonistów jako „opodatkowanie bez przedstawiciel¬stwa", wysłał żołnierzy brytyjskich, by przejęli armaty i amunicję przechowywane przez kolonistów w Concord. Działania te miały powstrzymać wybuch rebelii. Amery¬kanie stawili opór pod Lexington i Con¬cord, zmuszając Brytyjczyków do odwrotu w kwietniu 1775. Wkrótce wojska kolonial¬ne zdobyły fort Ticonderoga i Crown Point na jeziorze Champlain. Wprawdzie Brytyj¬czycy pod dowództwem generała Williama Howe'a (1729-1814) utrzymali pozycje w bitwie pod Bunker Hill 17 czerwca 1775, drogo jednak okupili to zwycięstwo (stracili
Chevrolet Wallpaper
prawie połowę żołnierzy). Wojska amery¬kańskie dowodzone przez generała Jerzego Waszyngtona (1732-1799) stopniowo uma¬cniały swoje pozycje wokół Bostonu w Mas¬sachusetts. 4 lipca 1776 Kongres Konty¬nentalny uchwalił Deklarację Niepodległo¬ści, w której proklamował niepodległość kolonii amerykańskich i powstanie Stanów Zjednoczonych. Jednakże wojska Howe'a wkrótce zmusiły Armię Kontynentalną Waszyngtona do odwrotu do Nowego Jor¬ku, a w rok później (1777) zdobyły Filadel¬fię. Brytyjczycy ściągnęli wojska z Kanady i usiłowali rozdzielić amerykańskie kolo¬nie. Brytyjski generał John Burgoyne (1722-1792) odbił Ticonderogę i Crown Point, ale poniósł druzgocącą klęskę w bit¬wie pod Saratogą w październiku 1777, po której poddał się amerykańskiemu genera¬łowi Horatio Gatesowi (1727-1806). Fran¬cuzi, po zawarciu z Amerykanami traktatu
0 przyjaźni, pomogli utrzymać amerykańs¬
kie pozycje w Yalley Forge (Pensylwania),
mimo ciężkiej zimy 1777-1778, a 28 czerw¬
ca 1778 przyczynili się do zwycięstwa kolo¬
nistów w bitwie pod Monmouth (stan
Nowy Jork). Amerykańscy kaprzy odnieśli
kilka efektownych sukcesów na morzu, do
najważniejszych należało zagarnięcie bry¬
tyjskiego okrętu wojennego Serapis. Zdobył
go John Paul Jones (1747-1792) - dowódca
okrętu Bonhomme Rkhard, przebudowanego
okrętu francuskiego - po bitwie morskiej
u wybrzeży angielskich 23 września 1779.
Po 1778 działania wojenne przeniosły się
na południe. Brytyjczycy zwyciężyli pod
Savannah (Georgia) i Charleston (Karolina
Południowa). Amerykańskie oddziały pod
dowództwem Nathanaela Greena (1742-
-1786), Francisa Mariona (1732P-1795)
1 Daniela Morgana (1736-1802) wygrały
natomiast bitwy w Wirginii, Karolinie
Południowej i Georgii. Amerykańskie wy¬
pady, w których ważną rolę odgrywały siły
francuskie, trwały nadal. W Yorktown (Wir¬
ginia) w październiku 1781 wojska kolonialne
pod dowództwem Waszyngtona, księcia de
Rochambeau (1725-1807), markiza de Lafay-
Chrysler Wallpaper
ette'a (1757-1834) i barona Friedricha von Steubena (1730-1794) otoczyły Brytyjczyków dowodzonych przez generała Charlesa Corn-wallisa (1738-1805), który czekał na posiłki. Francuska flota uniemożliwiła ucieczkę mo¬rzem. Po kilku daremnych próbach prze¬rwania amerykańsko-francuskiej blokady Co-rnwallis poddał się 19 października 1781. Walki w zasadzie ustały (patrz BRYTYJSKO--INDIAŃSKIE NAPADY nn), ale rewolucja za¬kończyła się dopiero po zawarciu traktatu paryskiego w 1783, w którym Wielka Bry¬tania uznała niepodległość Stanów Zjedno¬czonych. Patrz także BOSTOŃSKA MASAKRA
1770, WOJNA 1812.
AMERYKAŃSKA WOJNA DOMOWA. Patrz
WOJNA SECESYJNA 1861-1865.
AMERYKAŃSKO-FRANCUSKA NIE WYPO¬WIEDZIANA WOJNA 1798-1800. W czasie FRANCUSKICH WOJEN REWOLUCYJ¬NYCH Francja utrudniała żeglugę statkom amerykańskim, co stało się powodem nie wypowiedzianej wojny między Stanami Zje¬dnoczonymi a Francją. Wojna toczyła się głównie na Morzu Karaibskim. Francja związana była z USA traktatem o przyjaźni z 1778. Jednak po podpisaniu w 1794 trakta¬tu Jaya, rozstrzygającego pewne spory teryto¬rialne między Wielką Brytanią a Stanami Zjednoczonymi, Francja zaczęła przejmować statki handlowe USA płynące do Wielkiej Brytanii. Znaczenie miała również sprawa XYZ w Paryżu: Francuzi domagali się konkretnej kwoty za przystąpienie do negoc¬jacji z USA w sprawie traktatu o przyjaźni i handlu. Pod naciskiem prezydenta USA Johna Adamsa (1735-1826) Kongres zerwał traktat z Francją z 1778, zawiesił handel z tym krajem i nakazał marynarce przechwy-tywanie francuskich okrętów wojennych. Flota amerykańska zdobyła ponad 85 stat¬ków francuskich (Departament Marynarki Wojennej USA powstał w maju 1798). 9 lute¬go 1799 Thomas Tnmun (1755-1822), dowódca okrętu liniowego Constellation z 36 działami, ujął u wybrzeży Nevis francuską

fregatę Insurgente z 40 działami, a 1-2 lutego 1800 pokonał w pobliżu Gwadelupy francus¬ki okręt liniowy La Vengean.ce z 52 działami (La Yengeance zdołał uciec pod osłoną nocy). Traktat z 1800 zakończył walki; Stany Zjednoczone i Francja zgodziły się na uchy¬lenie traktatu z 1778 i przejęcie przez Stany Zjednoczone roszczeń obywateli USA w sto¬sunku do Francji z tytułu zajęcia amerykań¬skich statków handlowych.
AMFISSEJSKA WOJNA. Patrz ŚWIĘTA WOJNA CZWARTA 339-338 p.n.e.
AMISTAD. BUNT NA AMISTAD 1839.
W 1839 hiszpański szkuner Amistad z 53 murzyńskimi niewolnikami na pokładzie opuścił Hawanę i popłynął do innego portu na Kubie. Niewolnicy pod wodzą Cinque'a podnieśli bunt i zabili kapitana statku oraz kucharza. Niewolnicy nie znali zasad nawi¬gacji, przeto zatrzymali dwóch członków załogi, którzy mieli poprowadzić statek do Afryki, a resztę wsadzili na łodzie i spuścili w morze. Dwaj nawigatorzy ukradkiem przyjęli kurs na północ. Po około 50 dniach statek dotarł do Long Island, został za¬trzymany przez okręt wojenny Stanów Zjed¬noczonych i przeprowadzony do Nowego Londynu (Connecticut), gdzie Cinąue i po¬zostali buntownicy zostali oskarżeni o pirac¬two i morderstwo. Po ich stronie stanęli abolicjoniści; zaskarżyli oni wyrok do Sądu Najwyższego, gdzie bardzo elokwentnie bro¬nił ich były prezydent USA John Quincy Adams (1767-1848). W 1841 sąd uniewinnił Cinque'a i jego towarzyszy, przyjmując w uzasadnieniu wyroku, że handel niewol¬nikami jest bezprawny. Uniewinnieni wró¬cili do Afryki.
AMRITSAR, MASAKRA W AMRITSAR 1919.Citroen Wallpaper
W 1919 nacjonaliści hinduscy wzniecili zamieszki w Amritsar (miasto w Pendżabie, Indie) protestując przeciw brytyjskim usta¬wom Rowlatta, które przewidywały ostre sankcje za podżeganie do buntów. 12 kwie¬tnia w czasie zamieszek zginęło pięciu

obywateli brytyjskich. Następnego dnia około 10 tysięcy nie uzbrojonych Hindu¬sów zebranych w Amritsar nadal protes¬towało przeciwko ustawom. Mimo wezwań zgromadzeni nie rozeszli się. Wówczas od¬działy Gurkhów pod komendą brytyjskiego generała brygady Reginalda Dyera (1864-1927) otworzyły ogień. 379 Hindu¬sów zostało zabitych, a około 1200 rannych. Dyer ogłosił następnie stan wyjątkowy, wobec uczestników zamieszek zarządził chłosty i inne upokarzające kary. Brytyjska Izba Gmin potępiła działania Dyera, za¬aprobowała je natomiast Izba Lordów. Ra¬da wojskowa nazwała później masakrę „błę¬dem w ocenie".
ANASTAZJUSZA II BUNT 720-721. W na¬stępstwie buntu armii w 715 bizantyjski cesarz Anastazjusz II (zm. 721) został zde¬tronizowany, a władzę objął Teodozjusz III (zm. po 717). Anastazjusz uciekł i został mnichem w Tessalonikach (Saloniki). Leon Izauryjski (680?-741), główny dowódca bi¬zantyjski, odmówił uznania Teodozjusza i poparł spisek mający na celu powrót Anastazjusza na tron. W tym samym czasie Bizancjum najechali Arabowie (patrz BIZAN-
TYJSKO-MUZUŁMAŃSKA WOJNA 698-718). Leon
uznał, że sam może zostać cesarzem. Po¬prowadził wojska do Konstantynopola, zmu¬sił Teodozjusza do abdykacji i w 717 ob¬wołał się cesarzem. W 720 oficerowie i inni zwolennicy Anastazjusza wzniecili bunt na Sycylii. Rebelią kierował Anastazjusz, który chciał zdetronizować Leona. Leon niezwło¬cznie wysłał na Sycylię wojsko i buntownicy poddali się. Anastazjusza schwytano i stra¬cono w 721. Patrz także KONSTANTYNOPOLA OBLĘŻENIE 717-718.
ANDERSONA NAPAD 1864. 27 września 1864 dowodzony przez Williama Andersena (zm. 1864) nieregularny oddział Konfede¬racji, do którego należeli między innymi Jesse James (1846-1882) i jego brat Frank (1843-1915), napadł na Centralię w Mon-tanie. Konfederaci zaatakowali dyliżans pocz-
Dodge Wallpaper
towy, opanowali pociąg i zabili 24 nie uzbrojonych żołnierzy Unii, po czym ogra¬bili pasażerów i spalili wagony. Później „Krwawy Bili" i jego banda wybili trzy kompanie wojsk Unii, które przybyły na odsiecz. Patrz także WOJNA SECESYJNA
1861-1865, QUANTRILLA NAPADY 1861-1865.
ANDREWSA RAJD 1862 (wielki wyścig lo¬komotyw). W czasie WOJNY SECESYJNEJ 22 kwietnia 1862 nocą dwudziestu dwóch ochotników Unii pod wodzą Jamesa J. An-drewsa (zm. 1862) wdarło się głęboko na terytorium konfederatów, aby przerwać po¬łączenie kolejowe między Mariettą w stanie Georgia a Chattanooga w Tennessee. Żoł¬nierze uprowadzili pociąg linii Western & Atlantic Railway z lokomotywą zwaną „Generał" i pojechali w kierunku Chatta¬nooga, aby wysadzić mosty i przerwać linie komunikacyjne. Żołnierze Konfederacji ru¬szyli w pościg na lokomotywie zwanej „Te¬ksas" i dogonili ich po około 90 milach, gdyż „Generałowi" zabrakło opału. And-rewsa i siedmiu innych żołnierzy Unii oskarżono o szpiegostwo i stracono; ci, którzy przeżyli więzienie, zostali pierwszy¬mi kawalerami Medalu Honoru, przyzna¬nemu przez Kongres.
ANGIELSKA REWOLUCJA 1688. Patrz WSPA-NIAŁA REWOLUCJA less.
ANGIELSKA SUKCESJA, WOJNA O SUKCE¬SJĘ. Patrz WSPANIAŁA REWOLUCJA 1688; IR¬LANDZKA WOJNA i689-i69i; JAKOBITÓW PO¬WSTANIE 1689-1690.
ANGIELSKA WOJNA DOMOWA 1215-1217.
Niezadowolony z powodu konieczności przyznania na mocy Wielkiej Karty (Magna Carta 1215) wielu swobód, król Anglii Jan (1167-1216) zwrócił się do papieża z prośbą
0 unieważnienie Karty. Gdy papież wydał
odpowiedni dekret, król zebrał armię złożo¬
ną z najemników francuskich oraz korsarzy
1 rozpoczął walkę z angielskimi baronami.
Francja przysłała baronom machiny obleź-

nicze, a potem - gdy początkowo siły Jana odnosiły zwycięstwa - zaproponowała przy¬słanie z pomocą księcia Ludwika (1187--1226). Tysiące Anglików poparło baronów, którzy zaofiarowali Ludwikowi tron angiel¬ski. W 1216 Jan zmarł, a wtedy Ludwik dokonał najazdu na Anglię i wkrótce opa¬nował południowo-wschodnią część kraju. Królem Anglii został syn Jana, Henryk III (1207-1272). W 1217 pod dowództwem regenta Williama Marshala (l 146?-1219) wojska angielskie prawie równocześnie zwy¬ciężyły flotę Ludwika pod Dover i jego armię pod Lincoln. Baronowie zjednani reformami Marshala opuścili Ludwika, któ¬ry wycofał się po zawarciu we wrześniu 1217 traktatu pokojowego z Marshalem.
ANGIELSKA WOJNA DOMOWA PIERWSZA, CZYLI WIELKA 1642-1646. Król Anglii Karol I (1600-1649) uważał, że rządzi z bos¬kiego nadania, parlament jest jedynie ciałem doradczym, a jakiekolwiek prawa parlamen¬tu są darem króla. Parlament uważał jednak, że ma prawo także decydować o tym, że jedynie on, a nie władca nakłada podatki. Obie strony obstawały przy swoim. Karol potrzebował pieniędzy na wojnę i na realiza¬cję innych planów, z tego powodu parokrot¬nie zwoływał oporny parlament, aby ten uchwalił nowe podatki. Również samowol¬nie ściągał podatki, prowadził bezprawne procesy i przez 11 lat próbował rządzić bez parlamentu. Rekwirował ziemię, zbierał po¬datki, więził przeciwników, mianował znie¬nawidzonych doradców i usiłował narzucić Szkocji liturgię High Church, odłamu Koś¬cioła anglikańskiego (patrz BISKUPÓW WOJ¬NY). Nie mogąc bez pieniędzy skutecznie prowadzić wojny ze Szkotami, Karol zwołał parlament w 1640 („Krótki"), ale parlament nie chciał nakładać podatków, dopóki nie zostaną rozpatrzone skargi. Karol po trzech tygodniach rozwiązał ten parlament, ale jeszcze w 1640 zwołał następny („Długi", gdyż trwał aż do 1653), który jednak był zdominowany przez opozycję. Coraz większą rolę w parlamencie odgrywali purytanie.
Ferrari Wallpaper
Parlament wystąpił przeciw Karolowi, uch¬walając prawa wymierzone przeciw jego despotycznym zapędom. Parlament również oskarżył i skazał na śmierć niektórych doradców królewskich i postanowił, że decy¬zję o jego rozwiązaniu można podjąć jedynie za zgodą obu stron. W 1641 wybuchło IRLANDZKIE WIELKIE POWSTANIE, którego stłumienie wymagało użycia armii, ale parlament, nie ufając królowi, nie chciał powierzyć wojska pod jego rozkazy. Jedno¬cześnie uchwalił plan reform kościelnych, którego domagali się purytanie. Karol pró¬bował aresztować przywódców parlamentu, co mu się nie powiodło, odrzucił możliwość kompromisu i zebrał armię z pomocą wiel¬kich panów, wyznawców Kościoła anglikań¬skiego i katolików, którzy mieli jednak ograniczone środki finansowe. Parlament miał oparcie na południu i zachodzie wśród zasobnych kupców i rzemieślników, mobi¬lizował ich, opanował również flotę. W 1642 w całym kraju rozpoczęły się drobne starcia. Pierwsza większa bitwa, pod Edgehill, nie została rozstrzygnięta. Karol zajął Oxford i w 1643 bezskutecznie usiłował opanować Londyn. Rojalistom nie udało się zdobyć żadnej twierdzy i do czasu zawarcia sojuszu ze Szkotami byli oni właściwie bezsilni. Karol podpisał ze Szkotami uroczystą Ligę i Kowenant, w zamian za 20 tysięcy żoł¬nierzy zgodził się na „prezbiterianizację" Anglii. W 1644 Szkoci najechali Yorkshire i pomogli zdobyć na krótko Newark, ale głównie dzięki świetnym działaniom kawa¬lerii parlamentu, tzw. Ironsides pod do¬wództwem Olivera Cromwella (1599-1658), rojaliści ponieśli znaczącą klęskę pod Mars-ton Moor. W 1645 Cromwell, w tym czasie drugi co do rangi dowódca wojsk parlamen¬tu, odegrał dużą rolę w utworzeniu Armii Nowego Wzoru; dobrze wyćwiczone i dob¬rze opłacone, prawie dwukrotnie liczniejsze wojska rozbiły armię Karola pod Naseby (patrz ANGIELSKO-SZKOCKA WOJNA 1642-1549). Pomoc z Irlandii i kontynentu nie nadeszła, co także przyczyniło się do klęski Karola. Oxford padł w 1646, Karol uciekł do Szkocji

i poddał się, co oznaczało koniec pierwszej wojny domowej. Druga angielska wojna domowa 1648-1651. Po upadku Oxfordu „Długi" Parlament starał się zreformować zarówno rząd, jak i Kościół. Prezbiterianie usiłowali wcielić w życie Uroczystą Ligę i Kowenant z 1643 i ustanowić prezbiteria-nizm religią panującą w Anglii. Armia, której znaczną część stanowili independenci, odnosiła się do tego wrogo, przeto parlament dążył do jej demobilizacji. Mając nadzieję, że dzięki pomocy z zagranicy dojdzie do restauracji jego władzy, Karol zwlekał z za¬akceptowaniem prezbiteriańskich uchwał parlamentu, wobec czego zniecierpliwieni Szkoci wydali go w 1646 parlamentowi za 400 tysięcy funtów. Parlament proponował Karolowi, by zgodził się na ograniczenie władzy króla, ale wojsko domagało się jego egzekucji ze względu na uporczywe od¬rzucanie przez króla wszelkich kompromi¬sów. Armia odebrała Karola parlamentowi i pod dowództwem Cromwella ruszyła z jeń¬cem do Londynu. Karolowi udało się uciec, schronił się na wyspie Wight i podjął nego¬cjacje z parlamentem, z zagranicznymi rzą¬dami i Szkotami, ponownie obiecując usta¬nowienie prezbiterianizmu w Anglii jako religii panującej w zamian za pomoc. W 1648 wznowiono walki; zdławiono po¬wstania w Kent, Essex i Walii. Oddziały szkockie wkroczyły do Anglii, ale armia Cromwella pobiła Szkotów pod Preston, w północnej Anglii (1648). Parlament po¬nownie próbował dojść do kompromisu, ale armia pod wpływem Cromwella przeprowa¬dziła w 1648 Czystkę Pride'a (Thomas Pride [zm. 1658] na rozkaz armii usunął prez-biterian z parlamentu zarzucając im, że są rojalistami). Pozostali członkowie zgroma¬dzenia ustawodawczego, tak zwanego Par¬lamentu Kadłubowego, obwołali się sądem specjalnym i w 1649 postawili Karola w stan oskarżenia pod zarzutem zdrady. Był pierw¬szym królem Anglii postawionym przed sądem; został skazany i stracony. Parlament Kadłubowy sprawował następnie rządy po¬przez Radę Stanu. Po obwołaniu w Irlandii
Ford Wallpaper
i Szkocji (patrz CROMWELLA KAMPANIA IR¬LANDZKA 1649-1650; CROMWELLA KAMPANIA SZKOCKA I650-i65i) królem Karola II (1630-1685) syna Karola I, parlament roz¬kazał Cromwellowi podjąć działania przeciw rojalistom, Karol II przybył do Szkocji, ale po klęsce pod Worcester w 1651 uciekł na kontynent.
ANGIELSKA WOJNA DYNASTYCZNA 1138--1154. Król Anglii Edward I (1068-1135) straciwszy jedynego syna (1120) i obawiając się, że jego następcą zostanie słaby i niegod¬ny zaufania siostrzeniec, Stefan z Blois (1097?-! 154), uzyskał zgodę baronów na objęcie tronu przez córkę Matyldę (1102-1167). Jednak po śmierci króla baro¬nowie i duchowieństwo zaofiarowało tron Stefanowi, który okazał się nieudolny i nie zdołał zaprowadzić porządku w kraju. Spo¬wodowało to bunt baronów w 1138, którzy opowiedzieli się za Matyldą. W 1139 wojska Matyldy wspomaganej przez przyrodniego brata, Roberta, hrabiego Gloucester, rozpo¬częły walkę z poplecznikami Stefana. W 1141 Stefan dostał się do niewoli pod Lincoln. Jednak wojna nie ustała. Wojska Matyldy przegrały bitwę pod Winchester, a Robert dostał się do niewoli; został wy¬mieniony za Stefana. W 1142 Matylda mu¬siała opuścić Anglię. Stefan rządził nieudol¬nie, wojna domowa trwała nadal; w 1148 przewagę zdobył syn Matyldy, Henryk Plan-tagenet (1133-1189). Po nie rozstrzygniętej bitwie pod Wallingford zawarto w 1154 rozejm. Stefan został uznany królem Anglii, ale jego następcą miał zostać Henryk II (patrz ANGIELSKO-FRANCUSKA WOJNA 1159--H89). Patrz także SZTANDAR, BITWA POD SZTANDAREM IBS.
ANGIELSKIE WYPRAWY DO IRLANDII 1394-1399. Istotny problem za panowania króla Anglii Ryszarda II (1367-1400) sta¬nowiła kwestia irlandzka. Król dwukrotnie wyprawiał się do tego kraju. Przyczyną pierwszej wyprawy w 1394 były spory mię¬dzy klanami. W wyniku udanych rokowań

król skłonił do uległości 50 irlandzkich wodzów plemiennych i pasował na rycerzy pięciu irlandzkich władców; w 1395 Ryszard opuścił Irlandię. Walki wybuchły wówczas na nowo, początkowo toczyły się tylko między Irlandczykami; gdy w końcu 1398 Irlandczycy zwyciężyli i zabili gubernatora pozostawionego przez Ryszarda, król po¬wrócił, ale tuż po zejściu na brzeg dotarła do niego wiadomość o BUNCIE HENRY¬KA BOLINGBROKE'A w Anglii, co zmu¬siło go do powrotu do kraju.
ANGIELSKO-AFGAŃSKIE WOJNY. Patrz
AFGAŃSKIE WOJNY.Honda Wallpaper
ANGIELSKO-BIRMAŃSKA WOJNA PIERW¬SZA 1824-1826. Powodem tej wojny była birmańska okupacja Assamu i Manipuru w północno-wschodnich Indiach. W 1824 flota angielska pod dowództwem sir Ar-chibalda Campbella (1769-1843) zdobyła Rangun. W 1825 Birmańczycy na próżno usiłowali odzyskać miasto. Hinduskie woj¬ska dowodzone przez Brytyjczyków posu¬wały się wzdłuż rzeki Irawadi, a jednocześ¬nie opanowały wybrzeże. Birmańczycy do¬znali dotkliwej porażki w pobliżu Awy nad Irawadi i w lutym 1826 zawarli traktat w Jandabo, na mocy którego ustąpili Brytyj¬czykom Assam, Manipur, Arakan i wybrzeże Tenaserim. Druga wojna angielsko--birmańska 1852. Zajęcie przez Brytyjczy¬ków statku należącego do króla sprowoko¬wało następną wojnę (Brytyjczycy pragnęli zapewnić sobie lądowy szlak komunikacyjny łączący ich kolonie w Indiach z Singapu¬rem). Wojska hindusko-brytyjskie zajęły Rangun i Pegu. Rewolta w Rangunie do¬prowadziła do zastąpienia birmańskiego króla Pagana Mina (zm. 1880) przez jego brata Mindona Mina (1814-1878), który zgodził się na oddanie Brytyjczykom połu¬dniowej Birmy. Trzecia wojna angielsko--birmańska 1885. Birmański król Czibo (1858-1916) sprzyjał Francuzom i prowa¬dził z nimi negocjacje w sprawie budowy linii kolejowej z Mandalaj do granicy Indii.

Gdy Czibo odmówił przyjęcia brytyjskiego posła, Brytyjczycy zajęli Mandalaj i północ¬ną Birmę, którą przyłączyli do Indii. Czibo został deportowany do Indii, walki trwały jednak jeszcze cztery lata, nim Brytyjczycy spacyfikowali birmańskich partyzantów.
ANGIELSKO-BURSKIE WOJNY. Patrz BUR-
SKIE WOJNY.
ANGIELSKO-CHIŃSKIE WOJNY. Patrz OPIU
MOWĘ WOJNY.
ANGIELSKO-FRANCUSKA WOJNA 1109--1113. Robert Krótkoudy (1054P-1134) książę Normandii (patrz WILHELMA i ZDO¬BYWCY NAJAZD NA NORMANDIĘ 1070) wystąpił przeciw swojemu młodszemu bratu, angiel¬skiemu królowi Henrykowi I (1068-1135) i dokonał nieudanej inwazji na Anglię (1101). W odwecie Henryk najechał Nor¬mandię, pobił Roberta (patrz TINCHEBRAI, BITWA POD TINCHEBRAI 1100) i sam przejął władzę w Normandii (1107). Mentorem Roberta był francuski król Ludwik VI (1081-1137), który wzorując się na ojcu, królu Filipie I (1052-1108), występował przeciw panowaniu Anglików w Normandii i podżegał do buntu. W 1109 Henryk I wkroczył na czele swych wojsk do Francji w odpowiedzi na podział Vexinu, bogatego regionu francuskiego w Normandii, między Ludwika, panów andegaweńskich i syna Roberta Krótkoudego. Strona francuska wal¬czyła nieudolnie, to napadała na Anglików, to zawierała z nimi rozejmy (patrz ANGIELSKO-
-FRANCUSKA WOJNA 1116-1119).
ANGIELSKO-FRANCUSKA WOJNA 1116--1119. Sporadyczne napady i rozejmy, prze¬platane rozmaitymi intrygami, cechowały ANGIELSKO-FRANCUSKA WOJNĘ 1109-1113. Podczas nowej wojny celem francuskiego króla Ludwika VI (1081-1137) było osłabienie Anglii i opanowanie Maine i Bretanii w północno-zachodniej Francji. Francuzi walczyli źle, choć zachowali swoje tereny. W 1119 doszło do dużej bitwy pod
Hummer Wallpaper
Bremule, w której Francuzi doznali zdecy¬dowanej klęski. Ludwik zmuszony był uz¬nać zwierzchnictwo Anglii nad Maine i Bre¬tanią.
ANGIELSKO-FRANCUSKA WOJNA 1123--1135. Wojska angielskie pod wodzą kró¬la Henryka I (1068-1135) najechały pół-nocno-zachodnią Francję, aby zabezpie¬czyć panowanie Anglii w Maine (patrz ANGIELSKO-FRANCUSKA WOJNA 1110-1119). Przeciwnikiem Henryka był między in¬nymi FulkoY (1092-1143), hrabia An-degawenii, z którego córką Henryk miał zamiar ożenić swojego syna. Po śmierci syna (1120), mimo toczącej się wojny, Henryk doprowadził do ślubu córki Ma¬tyldy (1102-1167) z synem Fulka, Go-dfrydem Plantagenetem (1113-1151). Przed 1128 działania wojenne toczyły się sporadycznie, później wojna nabrała chara¬kteru walki na wyczerpanie przeciwnika. Małżeństwo Matyldy i Godfryda, zawarte w 1128 w nadziei, że przyczyni się do pokoju, stało się powodem nowego konflik¬tu (patrz ANGIELSKA WOJNA DYNASTYCZNA
1138-1154).
ANGIELSKO-FRANCUSKA WOJNA 1159--1189. Gdy Henryk, hrabia Andegawenii, został królem Anglii Henrykiem II (1133-1189), władał wielkim obszarem za¬równo w Anglii, jak i na kontynencie euro¬pejskim. Stało się to przyczyną obaw i gnie¬wu króla francuskiego, Ludwika VII (1120-1180), seniora Henryka. Zbyt słaby, by rozpocząć otwartą walkę, Ludwik starał się osłabić Henryka stosując różne intrygi. W 1159 Henryk dążąc do zrealizowania swoich roszczeń do Tuluzy, wyruszył na czele armii z Normandii i wkroczył do Tuluzy. Czekał tam już na niego Ludwik. Henryk nie chciał atakować bezpośrednio swego seniora, przeto nakazał odwrót; za¬warł pokój, ale ślubował odwet. Ludwik nadal podkopywał pozycję Henryka, pod¬żegając do buntu w angielskich posiadłoś¬ciach we Francji. W 1173 namówił do

rebelii syna Henryka (patrz ANGIELSKO-NOR-MANDZKA REBELIA 1173-1174), nastawiał prze¬ciw Henrykowi również jego żonę, Eleonorę Akwitańską (l 122?-1204), źle usposobioną do niego ze względu na jego zdrady małżeń¬skie. Synowie Eleonory i Henryka spis¬kowali przeciwko ojcu, dążąc do zyskania większej władzy w nadanych im ziemiach. Śmierć Ludwika w 1180 na krótko tylko przerwała działania wojenne. W 1183 Ry¬szard (1157-1199), hrabia Akwitanii, póź¬niejszy król angielski Ryszard Lwie Serce, zdławił skierowaną przeciw niemu rebelię i w 1189, wspomagany przez brata Jana (1167-1216), późniejszego króla Anglii, oraz przez króla Francji, Filipa II (1165-1223) rozpoczął wojnę z ojcem. Śmierć Henryka II (1189) wyniosła Ryszarda na tron angielski. Patrz także HENRYKA n WALKI w WALII 1157-
-1165.
ANGIELSKO-FRANCUSKA WOJNA 1202--1204. Gdy angielski król Jan I (1167--1216) uprowadził narzeczoną francuskiego szlachcica i nie stawił się na wezwanie sądu, by odpowiedzieć za to przestępstwo, francuski król, Filip II (1165-1223), for¬malnie senior Jana, uznał go za winnego i wobec tego zgłosił roszczenia do jego francuskich posiadłości. W następstwie tego wybuchła wojna, w której Jan stracił An-degawenię, Bretanię, Maine, Normandię i Touraine. Najważniejsze działania wojenne toczyły się pod zamkiem Gaillard, angiel¬skim przyczółkiem nad Sekwaną, oblega¬nym przez wojska Filipa II od 1203 do 1204, oraz pod miastem Rouen w Norman¬dii. Jan utrzymał władzę na terytorium na południe od Loary. Spodziewając się od¬wetu, Filip utrzymywał w tym okresie od¬działy stale pozostające w jego służbie.
ANGIELSKO-FRANCUSKA WOJNA 1213--1214. Dążąc do odzyskania ziem w pół-nocno-zachodniej Francji utraconych na rzecz króla francuskiego Filipa II (1165--1223) w ANGIELSKO-FRANCUSKIEJ WOJNIE 1202-1204, król Jan I (1167-
Hyundai Wallpaper
-1216) zawarł przymierze ze swoim sio¬strzeńcem, cesarzem Świętego Cesarstwa Rzy¬mskiego, Ottonem IV (1174?-1218) i hrabią Flandrii, Ferdynandem (l 186-1233). Najazd Jana I na Poitou, nie spełnił pokładanych w nim nadziei, ponieważ 27 lipca 1214 w bit¬wie pod Bouvines we Flandrii Filip II pobił na głowę sprzymierzeńców Jana, Ottona i Fer¬dynanda. Zwycięstwo umocniło władzę Kape-tyngów i zapewniło Filipowi powszechne uznanie we Francji. Patrz także ALBIGENSI, KRUCJATA PRZECIW ALBIGENSOM 1208-1229.
ANGIELSKO-FRANCUSKA WOJNA 1242--1243. Działania wojenne między królest¬wami Francji i Anglii rozpoczęła inwazja dokonana przez króla Anglii, Henryka III (1207-1272), wspieranego przez wasali z po¬łudniowej Francji. Zwycięstwa króla Fran¬cji, Ludwika IX (1214-1270) pod Taille-bourg i Saintes zniechęciły południowców, zmuszając Henryka do zawarcia rozejmu w Bordeaux. Jednak Ludwik, trapiony wy¬rzutami sumienia i pragnący wyruszyć jak najszybciej na siódmą krucjatę, nie dopro¬wadził do zawarcia takiego traktatu pokojo¬wego, który przyniósłby zdecydowane roz¬wiązanie. Dalsza obecność Anglików we Francji stała się zarodkiem przyszłych kon¬fliktów.
ANGIELSKO-FRANCUSKA WOJNA 1294--1298. Spory o zwierzchnictwo nad Ak-witanią osiągnęły apogeum, gdy Francuzi zajęli twierdze angielskie w Gaskonii. Król Anglii, Edward I (1239-1307), wypowie¬dział posłuszeństwo swemu seniorowi, kró¬lowi Francji Filipowi IV (1268-1314). Wy¬buchła wojna. Filip IV zawarł przymierze ze Szkocją i wkroczył w głąb Gaskonii. Razem z sojusznikami Edward chciał podjąć działania zaczepne, ale gdy przeprawił się w 1297 przez kanał La Manche w celu połączenia się z Flandryjczykami, ci zostali pobici pod Furnes. Zawarto rozejm pod Vyve-Saint Bavon, uzupełniony dwoma dy¬nastycznymi małżeństwami, które miały zapewnić długotrwały pokój.

ANGIELSKO-FRANCUSKA WOJNA 1300--1303. Mimo rozejmu między Francją a Anglią zawartego w 1298 (patrz ANGIEL¬SKO-FRANCUSKA WOJNA 1294-1298), doszło do powstania antyfrancuskiego we Flandrii w 1302. Pozycję Anglii w negocjacjach z Francją poprawiła bitwa pod Courtrai w 1302, w której uzbrojona w piki piechota flandryjska pobiła na głowę ciężką jazdę francuską (patrz OSTROGI, PIERWSZA BITWA 1302). Na mocy traktatu pokojowego zawar¬tego w Paryżu w 1303 Anglia odzyskała posiadłości w Gaskonii, osiągając w zasadzie status quo ante bellum.
ANGIELSKO-FRANCUSKA WOJNA 1475.
Dążąc do odwetu za interwencję Francji w walce Lancasterów z Yorkami o tron Anglii (patrz DWÓCH Róż WOJNY 1455-1485), król Anglii Edward IV (1442-1483) zawarł sojusz z Karolem Śmiałym burgundzkim (1433-1477) i wypowiedział Francji wojnę. Armia Edwarda przeprawiła się przez kanał La Manche i wylądowała w Calais, ale brak prowiantu i wsparcia sojuszników uniemoż¬liwił Anglikom działania wojenne. Edward IV i król Francji Ludwik XI (1423-1483) zawarli porozumienie w Picąuigny, na mocy którego Edward wycofał swoje wojska w za¬mian za wysokie odszkodowanie.
ANGIELSKO.FRANCUSKA WOJNA 1542--1546. Po 1453 (patrz STULETNIA WOJNA 1337-1453) stosunki angielsko-fraiicuskie były napięte i na ogół nieprzyjazne. Król Anglii, Henryk VIII (1491-1547), od którego zale¬żała równowaga sił między Francją i Świę¬tym Cesarstwem Rzymskim, w 1511 sprzy¬mierzył się z cesarzem, w dwa lata później zaatakował Francję, odnosząc zwycięstwo pod Guinegate (patrz OSTROGI, DRUGA BIT¬WA 1513). Gdy w 1542 pod wpływem Francji doszło do wojny ze Szkocją (patrz ANGIEL-SKO-SZKOCKA WOJNA 1542-1549), Henryk III zawarł z cesarzem następne przymierze skie¬rowane przeciw królowi Francji, Francisz¬kowi I (1494-1547). Po wylądowaniu z du¬żymi siłami we Francji w 1543 Henryk

zajął Boulogne w 1544. W tym samym roku cesarz zawarł pokój. W 1546 Henryk zrobił to samo, zmuszając Francję do uznania jego władzy nad Boulogne. Wojna kosztowała Henryka dwa miliony funtów.
ANGIELSKO-FRANCUSKA WOJNA 1549--1550. Mimo traktatu pokojowego koń¬czącego ANGIELSKO-FRANCUSKA WOJ¬NĘ 1542-1546 Francuzi dążyli do odzys¬kania Boulogne, wywierając w tym celu nacisk na Anglię. Nękali Anglików akcjami na pograniczu wojny: posunięciami dyp¬lomatycznymi, pomocą, jakiej udzielali Szkotom w ANGIELSKO-SZKOCKIEJ WOJNIE 1542-1549, działaniami floty oraz armii lądowej w rejonie Boulogne. W 1549 król Francji, Henryk II (1519-1559) wypo¬wiedział wojnę i prowadząc działania z mo¬rza oraz z lądu otoczył Boulogne (przekupił również niemieckich najemników, będących w służbie króla Anglii). Francuzi nie zdołali zdobyć miasta, wobec czego w 1550 wykupili je od osłabionych wojną Anglików, którzy byli ogromnie zadłużeni z powodu kosztów, jakie ponieśli podczas dwóch ostatnich wo¬jen z Francją.
ANGIELSKO-FRANCUSKA WOJNA 1557--1560. W 1557 król Hiszpanii, Filip II (1527-1598), małżonek królowej angielskiej Marii I (1516-1558), uzyskał pomoc Anglii w wojnie z Francją. Wojna ta była bardzo niepopularna w Anglii, nie był to bowiem konflikt w imię interesów narodowych; wojna rozpoczęła się pod naciskiem sędzi¬wego papieża Pawła IV (1476-1559), który nienawidził Hiszpanii i pragnął jej klęski (patrz HABSBURGÓW i WALEZJUSZÓW WOJNA 1547-1559). W wojnie Anglia poniosła straty terytorialne, gdyż w 1558 wojska francuskie pod dowództwem drugiego księcia Fran¬ciszka Gwizjusza z linii lotaryńskiej (1519-1563) zajęły Calais, ostatnią zdobycz angielską z doby bitwy pod Grecy (1346) (patrz STULETNIA WOJNA 1337-1453). Poza tym działania wojenne toczyły się niemrawo i wojna zakończyła się w 1560 podpisaniem

edynburskiego traktatu pokojowego. Fran¬cuzi uznali Elżbietę I (1553-1603) za kró¬lową Anglii; obie strony zobowiązały się wycofać wojska z terenu przeciwnika.
ANGIELSKO-FRANCUSKA WOJNA 1627--1628. Król angielski, Karol I (1600-1649) sprzyjał hugenotom (francuskim protestan¬tom) oblężonym w La Rochelle przez fran¬cuskie wojska rządowe na początku trzeciej BEARNEŃSKIEGO ROKOSZU. Hugenoci czuli się zagrożeni próbami kardynała Ri-chelieu (1585-1642) ograniczenia ich przy¬wilejów stanowiących przeszkodę w realiza¬cji jego planów centralizacji władzy. W koń¬cu Karol I wymusił pożyczki na sfinan¬sowanie wyprawy trzech flotylli, które miały ruszyć na pomoc oblężonemu La Rochelle. Po 14 miesiącach oblężenia wojska francus¬kie, pod dowództwem kardynała Richelieu, odparły Anglików i w październiku 1628 zmusiły miasto do kapitulacji. Patrz również TRZYDZIESTOLETNIA WOJNA 1618-1648.
ANGIELSKO-FRANCUSKA WOJNA W IN-DIACH. Patrz KARNATIK, WOJNY w KAR-NATIKU; SIEDMIOLETNIA WOJNA nse-nes.
ANGIELSKO-HISZPAŃSKA WOJNA 1587--1604. W późniejszym okresie panowania królowej Anglii Elżbiety I i króla Hiszpanii Filipa II rozpoczęła się długa i prowadzona ze zmiennym szczęściem wojna na morzu u wybrzeży Holandii, Francji i Hiszpanii. Wojna, której największym wydarzeniem była klęska HISZPAŃSKIEJ ARMADY w 1588, stała się nieuchronna, kiedy w 1585 Anglia wysłała wojska na pomoc protestan¬ckim Niderlandom, gdzie wybuchło powsta¬nie przeciw Hiszpanii. Wyprawa Anglików na port Kadyks prowadzona w 1587 przez Francisa Drake'a (l540?-1596) opóźniła budowę Armady, zrobiła wielkie wrażenie na mieszkańcach przyłączonej do Hiszpanii Lizbony (Portugalia), a ponadto Anglicy zdobyli hiszpański statek załadowany skar¬bami. Po wielkim zwycięstwie nad Armadą wojska angielskie dowodzone przez hrabiego
Jeep Wallpaper
Leicester zostały pobite w hiszpańskich Niderlandach, a flota angielsko-portugalska, większa niż Armada, nie zdołała odebrać Hiszpanom Lizbony, natomiast dwie eks¬pedycje angielskie odniosły sukcesy we Francji. Wojna stopniowo ograniczyła się do napadów angielskich „wilków morskich" (kaprów) na statki hiszpańskie, zwłaszcza na statki stojące w Kadyksie, w 1596 i 1598. Rajdy takie kontynuowano po śmierci Filipa II w 1598 i Elżbiety w 1603; wreszcie w 1604 został zawarty traktat pokojowy. Patrz także DRAKĘ-A RAJDY NA WYSPY KA¬RAIBSKIE 1585-1586.
ANGIELSKO-HISZPAŃSKA WOJNA 1655--1659. Angielski lord protektor, Oliver Cromwell (1599-1658), pragnął zawrzeć tra¬ktat z Hiszpanią, jednak jego żądania, by Hiszpania poczyniła ustępstwa w dziedzinie-handlu, doprowadziły do zerwania nego¬cjacji. Aby ukarać Hiszpanię, Cromwell wysłał ekspedycję dowodzoną przez admirała Williama Penna (1621-1670), która miała podjąć działania przeciw hiszpańskim kolo¬niom w Indiach Zachodnich - Santo Domin¬go i Jamajce. W 1655 Anglicy zdobyli obie kolonie. W sojuszu z Francją Anglia zagraża¬ła Hiszpanii w Indiach Zachodnich i na pełnym morzu. W 1656 u wybrzeży Kadyksu Anglicy zdobyli hiszpańską flotę ze skarba¬mi. W 1657 angielskie okręty pod dowódz¬twem admirała Roberta Blake'a (1599-1657) zniszczyły hiszpańskie statki w pobliżu Wysp Kanaryjskich i pod Yeracruz, w Mek¬syku. 14 czerwca 1658 w bitwie na wydmach pod Dunkierką w północnej Francji armia angielsko-francuska pod dowództwem wice¬hrabiego Henryka de Turenne (1611-1675) pobiła Hiszpanów. Hiszpania utraciła część Flandrii na rzecz Francji, a pokój pirenejski dobitnie ukazał słabość Hiszpanii. Patrz także DEWOLUCYJNA WOJNA 1667-1668; HOLEN-
DERSKO-ANGIELSKIE WOJNY.
ANGIELSKO-HISZPAŃSKA WOJNA 1727--1729 (francusko-hiszpańska wojna). W 1725 hiszpański dyplomata Jan Willem,

książę Ripperda (1680-1737), podpisał trak¬tat wiedeński i tym samym doprowadził do przymierza między królem Hiszpanii Fili¬pem V (1683-1746) a cesarzem Świętego Cesarstwa Rzymskiego Karolem VI (1685-1740). Austria zobowiązała się użyć swojej „perswazji", by wymusić na Brytyj¬czykach zrzeczenie się na rzecz Hiszpanii Gibraltaru i Minorki. W odpowiedzi na nowe przymierze brytyjski sekretarz stanu Charles Townshend (1674-1738) doprowa¬dził do sojuszu Anglii, Francji i Holandii (później dołączyły się również Szwecja, Dania i małe państwa niemieckie), potwier¬dzonego traktatem hanowerskim podpisa¬nym 3 września 1725. Celem sojuszu była wzajemna obrona, a także zniszczenie han¬dlowej Kompanii Ostendzkiej mającej sie¬dzibę w austriackich Niderlandach i rywa¬lizującej z brytyjską i holenderską kom¬paniami wschodnioindyjskimi. Wielka Bry¬tania i Francja nie dopuściły, by syn Filipa, Karol (1716-1788), został władcą księstw włoskich, których był sukcesorem (patrz CZTEROSTRONNEGO PRZYMIERZA WOJNA ms--1720). W lutym 1727 Hiszpania wypowie¬działa wojnę Wielkiej Brytanii i rozpoczęła oblężenie Gibraltaru, ale Austria, która oba¬wiała się potęgi przymierza hanowerskiego, zachowała neutralność. Brytyjczycy usiło¬wali zagarnąć hiszpańskie okręty ze skar¬bami w Indiach Zachodnich, aby bogactwa te nie zachęciły Austrii na tyle, żeby przy¬stąpiła do wojny; brytyjskie okręty wojenne zablokowały Porto Bello w Panamie, pat¬rolowały również wybrzeża Morza Karaib¬skiego i staczały niewielkie bitwy morskie. Dzięki wysiłkom francuskiego kardynała Andre Hercule de Fleury (1653-1743) w maju 1727 został zawarty rozejm, który zakończył otwartą wojnę, jednak negocjacje pokojowe przeciągały się. Królowa Hisz¬panii Elżbieta Farnese (1692-1766) na wieść o tym, że Austria nie dotrzymała woj¬skowych warunków przymierza hiszpań-sko-austriackiego, zerwała przymierze. Na mocy traktatu sewilskiego z 9 listopada 1729 Hiszpania przyjęła warunki pokoju

w Utrechcie z 1713 (patrz HISZPAŃSKA WOJNA SUKCESYJNA I7oi-i7i4), uznała władzę Wielkiej Brytanii nad Gibraltarem i przy¬znała przywileje handlowe Wielkiej Bryta¬nii i Francji, które zgodziły się na prawo Karola do dziedziczenia włoskich księstw rodu Farnese - Parmy i Piacenzy oraz Toskanii. Cesarz Karol zobowiązał się do przyjęcia tych warunków w drugim trak¬tacie wiedeńskim zawartym 22 lipca 1731, po czym Karol odziedziczył księstwa rodu Farnese.
ANGIELSKO-HOLENDERSKA WOJNA NA JA¬WIE 1810-1811. Generał-gubernator Ho¬lenderskich Indii Wschodnich, Herman Willem Daendels (1762-1818) ufortyfikował Jawę (część Indonezji) w obawie przed atakiem Brytyjczyków (patrz NAPOLEOŃSKIE WOJNY 1803-1815). W 1810 ekspedycja angiel¬skiej Kompanii Wschodnioindyjskiej pod dowództwem Gilberta Elliota, hrabiego Minto (1751-1814), gubernatora general¬nego Indii, podbiła francuskie wyspy Bur-bon (Reunion) i Mauritius w archipelagu Maskarenów, posiadłości holenderskiej Ko¬mpanii Wschodnioindyjskiej na Ambonie, oraz Moluki. Następnie Elliot skierował się na Jawę, w sierpniu 1811 zajął port Batawia (Dżakarta) i zmusił Holendrów w Semarang do poddania się 17 września 1811. Brytyj¬czycy zyskali Jawę, Palembang (na Suma¬trze), Makasar (Celebes) i Timor. Wicegu-bernatorem Jawy został mianowany sir Tho-mas Stamford Raffles (1781-1826), który skończył z dokuczliwymi metodami admi¬nistracyjnymi Holendrów, zliberalizował system dzierżawy ziemi i rozwinął handel. W 1816, na podstawie ugody kończącej wojny napoleońskie, Brytyjczycy oddali Ho¬lendrom Jawę i inne posiadłości w Indiach Wschodnich. Patrz także JAWY WIELKA WOJ¬NA 1815-1830, NANINGU WOJNA i83i-is32.
ANGIELSKO-HOLENDERSKA WOJNA W AF¬RYCE ZACHODNIEJ 1664-1665. Po założe¬niu kolonii w Nowym Świecie Anglicy potrzebowali niewolników do uprawy ziemi
Jaguar Wallpaper
i wykonywania innych ciężkich robót, prze¬to przystąpili do handlu niewolnikami i zbu¬dowali wzdłuż Złotego Wybrzeża (Ghana) w Afryce Zachodniej liczne placówki i forty, a później (1664) zajęli holenderską fortecę Gapę Coast. Działania te zbulwersowały Holendrów, którzy uważali to terytorium za swoją własność. W 1664 holenderska eskad¬ra pod dowództwem admirała Michiela de Ruytera (1607-1676) zaatakowała i zburzyła kilka angielskich stacji i fortów; Cape Coast pozostało w rękach angielskich. W 1665 Holendrzy, którzy utracili Wyspę Świętej Heleny na południowym Atlantyku, zajęli angielski fort Kormantine na Złotym Wy¬brzeżu. Roszczenia Holendrów do tego te¬renu zostały uznane w traktacie w Bredzie w 1667. W 1672 Królewska Kompania Afrykańska, założona przez króla Anglii, Karola II (1630-1685), zbudowała na wy¬brzeżu nowe stacje handlowe w Dixcove, Sekondi, Akrze i w jeszcze innych miej¬scach; umożliwiły one rozwój eksportu nie¬wolników i złota. Patrz także HOLENDERSKO-
-ANGIELSKA WOJNA DRUGA 1665-1667.
ANGIELSKO-HOLENDERSKIE WOJNY. Patrz
HOLENDERSKO-ANGIELSKIE WOJNY.
ANGIELSKO-IRLANDZKA WOJNA DOMOWA 1916-1921. Unia angielsko-irlandzka z 1800 doprowadziła do znacznego wzrostu nastro¬jów nacjonalistycznych w Irlandii. Irlan¬dczycy odnosili się do Anglii z coraz większą niechęcią, dążyli do wywołania powstania. Jednocześnie podjęte zostały próby uzyskania samorządu na drodze parlamentarnej. Pa¬rlament brytyjski przyznał Irlandii samorząd w 1914, ale ŚWIATOWA WOJNA I wstrzy¬mała faktyczne ustanowienie samorządu aż do 1920. Zniecierpliwieni zwłoką Irlandczycy rozpoczęli ostatnią fazę walki z rządem bry¬tyjskim, wzniecając w 1916 WIELKANOC¬NE POWSTANIE. Powstanie upadło, a jego przywódców stracono. W 1917 Wielka Bry¬tania usiłowała osiągnąć konsensus obejmu¬jący całą Irlandię poprzez Irlandzki Kon¬went Narodowy, ale zaprzepaściła swoje

starania ogłaszając w 1918 pobór Irland¬czyków do wojska, oddziały te miały brać udział w I wojnie światowej. Irlandczycy odpowiedzieli akcjami politycznymi i ter¬rorystycznymi. Sinn Fein, irlandzka orga¬nizacja polityczna walcząca o niepodleg¬łość, uzyskała 73 mandaty spośród wszyst¬kich przyznanych Irlandii w parlamencie brytyjskim, ale odmówiła uczestniczenia w obradach parlamentu w Londynie i zor¬ganizowała Dail Eireann (Irlandzkie Zgro¬madzenie Narodowe). Brytyjczycy zaaresz¬towali 36 członków zgromadzenia, ale po¬zostałych 37 ratyfikowało proklamację z po¬wstania wielkanocnego o ustanowieniu Republiki Irlandzkiej. Konflikt wydawał się nieuchronny. Powstał irlandzki rząd tymczasowy i sądownictwo. Rozpoczął się tak zwany okres niepokojów. Irlandzka Ar¬mia Republikańska oraz Irlandzcy Ochot¬nicy rozpoczęli dwuipółletnią walkę par¬tyzancką z Royal Irish Constabulary (Cza¬rni i Brunatni). Cieszyli się poparciem społeczeństwa i Amerykanów irlandzkiego pochodzenia; zdarzały się również indywi¬dualne bohaterskie czyny, na przykład za¬kończony powodzeniem strajk głodowy bu¬rmistrza Corku. Rząd brytyjski powoli us¬tępował; gdy w 1920 zgodził się na utworze¬nie oddzielnego parlamentu irlandzkiego, Sinn Fein zdobyła prawie wszystkie man¬daty. Rozejm w 1921 doprowadził do zawar¬cia angielsko-irlandzkiego traktatu, przeciw któremu wystąpił zarówno Ulster (Irlandia Północna), jak i Dublin (Eire), gdyż prze¬widywał on podział kraju. Mimo to po przyznaniu krajowi niepodległości i nada¬niu statusu dominium (1921) władze w Du¬blinie zaakceptowały podział kraju, a w 1922 stolicą Wolnego Państwa Irlandz¬kiego został Dublin.
ANGIELSKO-NORMANDZKA REBELIA 1173--1174. Tylko dzięki swemu taktycznemu geniuszowi Henryk II (l 133-1189) nie został pokonany przez czterech zbuntowanych sy¬nów i wrogo nastawioną małżonkę. Króles¬two Henryka rozciągało się od Szkocji po
Lamborghini Wallpaper
Pireneje; król wydzielił ze swego państwa każdemu z synów ziemię na kontynencie, ale nie przyznał im żadnej rzeczywistej władzy. Zawsze skłonni do sporów synowie, z wyjąt¬kiem najmłodszego Jana (l 167-1216), uciek¬li do Francji i domagali się niezależności. Za namową i z pomocą matki, Eleonory Akwi-tańskiej (1122-1204), oraz króla Francji sy¬nowie Henryka wszczęli bunt w Normandii i Bretanii. Równocześnie niezadowoleni ba¬ronowie podnieśli bunt w Anglii, wspierał ich król szkocki William Lew (1143-1214). W trakcie wojny wojska Henryka odnosiły zwycięstwa we wszystkich starciach po obu stronach kanału La Manche i pod koniec 1174 wszyscy buntownicy poprosili Henryka o przebaczenie. Synowie króla uzyskali nada¬nia, ale zakres ich władzy pozostał nie zmie¬niony. Wzięty do niewoli William musiał zgodzić się, by Szkocja została lennem Anglii.
ANGIELSKO-PERSKA WOJNA 1856-1857.
Gdy Persja dokonała inwazji na Afganistan usiłując zdobyć Herat (patrz PERSKO-AFGAŃ-SKA WOJNA 1855-185?), Brytyjczycy stanęli po stronie Afganistanu, l listopada 1856 Wielka Brytania wypowiedziała wojnę Persji, a w styczniu 1857 zajęła port Bushehr nad Zatoką Perską. Brytyjsko-hinduska ekspedy¬cja przeciwko Persji dowodzona przez sir Jamesa Outrama (1803-1863) zakończyła się sukcesem; w marcu 1857 Persja poprosiła o pokój. W zawartym traktacie nie domaga¬no się żadnych ustępstw od Persji z wyjąt¬kiem uznania granic Afganistanu i wycofa¬nia wojsk perskich z jego terytorium.
ANGIELSKO-PORTUGALSKA „WOJNA" 1612--1630. Angielska (później brytyjska) Kompa¬nia Wschodnioindyjska, założona przez kró¬lową Elżbietę I (1533-1603) w 1600, miała nadzieję, że pozbawi Holendrów monopolu na handel korzeniami w Indiach Wschodnich. Gdy kupcy angielscy przybyli do Indii, okaza¬ło się jednak, że ich głównymi rywalami są Portugalczycy, którzy stworzyli ośrodki hand¬lowe w zachodniej części Indii, np. w Goa,

i opanowali Ocean Indyjski. W1611 powstała angielska osada w Masulipatam na wschod¬nim wybrzeżu Indii. Uzbrojone statki angiel¬skiej Kompanii Wschodnioindyjskiej wal¬czyły skutecznie z portugalskimi okrętami wojennymi (1612, 1614) u zachodnich wy¬brzeży Indii, w pobliżu Suratu, gdzie w 1612 Anglicy uzyskali prawo handlu i zbudowali pierwszą faktorię. Anglicy stosowali taktykę nękania przeciwnika i przeprowadzania akcji wywrotowych. Anglicy utrudniali Portugal-czykom żeglugę, popierali bunty w ich ko¬loniach i udzielali pomocy krajom, które chciały wyzwolić się spod władzy Portugalii. Obie Kompanie Wschodnioindyjskie - an¬gielska i holenderska - opanowały ośrodki handlowe wzdłuż wybrzeża indyjskiego, wy¬pierając z nich Portugalczyków. Porozumie¬nie (1630) między gubernatorami general¬nymi Goa i Suratu położyło kres działaniom wojennym i zapewniło innym państwom prawo handlu w ośrodkach portugalskich w Indiach. Od tego czasu aktywność Por¬tugalczyków w tym regionie bardzo osłabła. Patrz także AMBOŃSKA MASAKRA 1623, PORTUGALSKO-HOLENDERSKIE WOJNY W INDIACH WSCHODNICH 1601-1641.
ANGIELSKO-SIKHIJSKIE WOJNY. Patrz SlK-HÓW WOJNY.
ANGIELSKO-SYJAMSKA WOJNA 1687.Land Rover Wallpaper
W 1684 angielska Kompania Wschodnioin-dyjska była zmuszona zamknąć swoją fakto¬rię w Syjamie z powodu nagłego zwrotu w polityce zagranicznej tego państwa na korzyść Francji. O polityce zagranicznej Syjamu decydował wówczas grecki awan¬turnik Phaulkon (zm. 1688). Anglia nie śpieszyła się z odpowiedzią. W 1686 na mocy proklamacji króla Jakuba II zakazano Anglikom służby na statkach zagranicznych, a dla wykonania tego, a także w celu wymu¬szenia odszkodowania za faktorię, posłano do Syjamu dwa okręty. Okręty angielskie przybyły na miejsce tuż po tym, jak została przepędzona eskadra francuska. W wyniku całonocnego ostrzału jeden z angielskich

okrętów zatonął (marynarze, którzy schro¬nili się na lądzie, zostali zabici), a drugi zmuszony był ratować się ucieczką. Jakkol¬wiek wkrótce wypowiedziano wojnę, działań zaczepnych nie podjęto. W 1688 zamach stanu skierowany przeciwko cudzoziemcom obalił Phaulkona, a Syjam na 150 lat zam¬knął swoje porty dla cudzoziemców.
ANGIELSKO-SZKOCKA WOJNA 1079-1080.
Mimo że w 1072 król Szkocji Malcolm III Canmore (zm. 1093) złożył hołd Wilhel¬mowi I Zdobywcy (patrz WILHELMA i ZDO¬BYWCY NAJAZD NA SZKOCJĘ 1091-1093), nie udało się wymusić pokoju na północ od rzeki Tees w Yorkshire. Malcolm III szukał pretekstu do najazdu na Anglię i zawład¬nięcia spornymi obszarami, znalazł go, gdy najstarszy syn Wilhelma, Robert Krótkoudy (1054?-! 134), hrabia Normandii, wszczął bunt (patrz WILHELMA i ZDOBYWCY NAJAZD NA NORMANDIĘ 1070). W 1079 wojska Mal-colma najechały Nortumbrię i dotarły aż do rzeki Tyne. W 1080 Wilhelm na czele swych wojsk wkroczył do Szkocji i, podobnie jak w 1072, bez walnej bitwy (choć mniejsze potyczki toczyły się cały czas) narzucił swemu wasalowi nowe warunki. Dla umoc¬nienia północnej granicy Anglii Wilhelm zbudował zamek obronny w Newcastle--on-Tyne. Pomimo to Malcolm nadal podej¬mował walkę.
ANGIELSKO-SZKOCKA WOJNA 1214-1216.
Jeszcze przed ogłoszeniem Wielkiej Karty Swobód (Magna Carta Libertatum, 1215) na spotkaniu na Runnymede baronowie angielscy zwrócili się do króla Szkocji, Aleksandra II (l 198-1249), z prośbą o przy¬bycie do Anglii i wystąpienie zbrojne prze¬ciwko królowi Janowi bez Ziemi (1167-1216). Po ogłoszeniu Karty Jan na¬kłonił papieża, by ten ją unieważnił (Karta zmniejszała zakres władzy królewskiej i przyznawała pewne prawa baronom), wo¬bec czego angielscy baronowie podnieśli bunt. Aleksander najechał północną Anglię nękając stronników Jana i przy okazji poko-
Lexus Wallpaper
nując ostatnich celtyckich pretendentów do szkockiego tronu. Unikał większych bitew i nawet po śmierci Jana w 1216 nie przyłączył się do działań zbrojnych baro¬nów i Francuzów (patrz ANGIELSKO-FRAN-CUSKA WOJNA 1213-1214); w końcu został zięciem następcy Jana, Henryka III (1207-1272).
ANGIELSKO-SZKOCKA WOJNA 1295-1296.
Patrz SZKOCKA WOJNA 1295-1290.
ANGIELSKO-SZKOCKA WOJNA 1314-1328.
Patrz SZKOCKA WOJNA 1314-1328.
ANGIELSKO-SZKOCKA WOJNA 1482. Alek¬sander Stuart (1454?-1485), książę Albany i brat króla Szkocji Jakuba III (1452-1488), dążąc do zagarnięcia tronu wszedł w kon¬szachty z królem Anglii, Edwardem IV (1442-1483). Wkrótce do działań spisko¬wych księcia Albany włączył się Archibald „Czerwony" Douglas (1449-1514), główny przeciwnik króla. W 1479 Jakub III zaaresz¬tował Albany'ego i osadził go w więzieniu. Albany uciekł najpierw do Francji, a potem do Anglii. W 1482 Douglas razem z innymi możnowładcami przyłączył się do Alba-ny'ego, który z armią angielską, pod wodzą Ryszarda księcia Gloucester (późniejszego Ryszarda III) wkroczył do Szkocji. Gdy udało się im pojmać króla Jakuba w Lauder, Douglas najpierw upokorzył króla wieszając jego faworytów na moście, a następnie zmu¬sił do wyjazdu do Edynburga, po czym wraz z Albanym rządził krajem. Anglicy przed opuszczeniem Szkocji odzyskali jeszcze Ber-wick (patrz SZKOCKA WOJNA 1314-1328). W la¬tach 1484, 1487 i 1491 przeciwnicy godzili się na zawieszenie broni. Patrz także BARO¬NÓW SZKOCKICH BUNT 1488.
ANGIELSKO-SZKOCKA WOJNA 1513. Król Szkocji, Jakub IV (1473-1513), o przydom¬ku „Rex Pacificator", gorąco pragnął przy¬czynić się do przywrócenia równowagi sił w Europie i uniknięcia wojny. Jednakże gniew papieża skierowany przeciw Francji

doprowadził do zawiązania w 1511 Świętej Ligi zwróconej przeciw temu państwu. W 1512 Jakub odnowił „Dawne Przymie¬rze" („Auld Alliance") z Francją i zdecydo¬wał się zerwać pokój zawarty w 1491 z An¬glią. Gdy doszło do wojny angielsko-fran-cuskiej, posłał królowi Anglii, Henrykowi VIII (1491-1547), ostatnie wezwanie do pokoju. Henryk odpowiedział w wojowni¬czym tonie, domagając się, aby Szkocja uznała się za lennika Anglii, w 1513 Jakub IV najechał Anglię. Doszło do bitwy pod Flod-den. Szkoci byli dwukrotnie liczniejsi od Anglików, ci jednak rozporządzali lepszym uzbrojeniem, szczególnie jeśli chodzi o ar¬tylerię. Szkoci zostali doszczętnie rozbici. Jakub poległ, a prócz niego zginęło jeszcze dziewięciu hrabiów i czternastu lordów. Henryk nie zgodził się na wyprawienie pogrzebu Jakubowi, którego ciało zaginęło. Ciężkie straty poniesione przez Anglików i wojna prowadzona przez Henryka we Francji uniemożliwiły kontynuowanie dzia¬łań zaczepnych w Szkocji. Królem szkockim został syn Jakuba, Jakub V (1512-1542), wówczas roczne dziecko, który później pra¬wie przez 30 lat prowadził uciążliwą wojnę przygraniczną.
ANGIELSKO-SZKOCKA WOJNA 1542-1549.
Król Anglii, Henryk VIII (1491-1547), dążył do podporządkowania sobie Szkocji. Gdy zawiodły plany doprowadzenia do dy¬nastycznego małżeństwa, a Irlandczycy za¬ofiarowali tron królowi Szkocji, Henryk VIII sprowokował wojnę ogłaszając się bezpraw¬nie suwerenem Szkocji. W 1542 nastąpił najazd na Cumberland. Niezdyscyplinowana i źle dowodzona armia Jakuba V (1512--1542) stoczyła bitwę pod Solway Moss z mniej licznymi oddziałami angielskimi i doznała druzgocącej klęski. Jakub zmarł wkrótce po bitwie i w 1543 jego jedyne dziecko - córka Maria (1542-1587) - została koronowana na królową. Armia Henryka obiegła w 1544 Edynburg; Anglicy pląd¬rowali i niszczyli wszystko na swojej drodze, lecz miasto nie poddało się. Przymierze

zawarte w 1547 ze szkockimi dysydentami zawiodło, ale w 1547 Anglicy rozbili Szko¬tów w bitwie pod Pinkie Cleugh. Henryk VIII zmarł, a protektor Somerset, chcąc doprowadzić do zaręczyn małej królowej Marii z królem Edwardem VI (1537-1553), wysłał do Szkocji flotę i wojsko, siły te nie uzyskały jednak większych sukcesów. Wpra¬wdzie Anglicy zajęli Edynburg, ale w na¬stępstwie zawartego w 1549 traktatu poko¬jowego między Anglią a Francją musieli się wycofać ze Szkocji.
ANGIELSKO-SZKOCKA WOJNA 1559-1560.
Sukcesy zbuntowanych protestantów szkoc¬kich zmusiły w 1559 regentkę Szkocji Marię de Guise, wdowę po królu Jakubie V (1512-1542) do schronienia się na zamku w Leith i zwrócenia się do Francji z prośbą o pomoc, której jej udzielono. Z kolei protestanci szkoccy poprosili o pomoc kró¬lową Elżbietę I (1533-1603); Elżbieta wy¬słała flotę i armię lądową, która przez kilka miesięcy oblegała Leith. W 1560 tę „poko¬jową wojnę" zakończyły dwa traktaty; trak¬tat z Berwick - angielsko-szkocki pakt o wzajemnej obronie - oraz traktat edyn-burski, na mocy którego miały być wycofane obce wojska, a między Francją a Anglią miał zapanować pokój. Kościół szkocki (prezbiteriański) miał od tej pory zapew¬nione warunki do swobodnego rozwoju. Patrz także ANGIELSKO-FRANCUSKA WOJNA
1557-1560.
ANGLIA, BITWA O ANGLIĘ 194O. Po upadku Francji w czasie ŚWIATOWEJ WOJNY II
(patrz FRANCJA, BITWA o FRANCJĘ 1940) faszy¬stowskie Niemcy skupiły działania swojej machiny wojennej na Wielkiej Brytanii. Do walki rzucono lotnictwo, bombardowania miały złamać opór Anglików. Niemcy za¬mierzali następnie przeprawić wojska przez kanał La Manche i dokonać najazdu na wyspę. 15 sierpnia 1940 Luftwaffe (lotnic¬two niemieckie) wysłała pierwsze bombowce nad południową Anglię. Nadlatujące bom¬bowce niemieckie napotkały zaciekły opór
Lincoln Wallpaper
brytyjskich myśliwców. Początkowo Luft¬waffe z pewnym powodzeniem atakowała brytyjskie lotniska, później rozpoczęła na¬loty na Londyn i inne miasta. W czasie intensywnych nalotów we wrześniu 1940 Londyn został poważnie zniszczony, wielu ludzi zginęło, ale wola walki nie opuściła Brytyjczyków. Królewskie Siły Powietrzne (RAF) walczyły wytrwale i zestrzeliły wiele niemieckich samolotów. 15 września 1940 Niemcy ostatni raz spróbowali zyskać prze¬wagę w powietrzu, ale i ta próba zawiodła. Adolf Hitler (1889-1945) odwołał inwazję na Wyspy Brytyjskie. Premier Wielkiej Brytanii, Winston Churchill (1874-1965) wyraził wdzięczność pilotom mówiąc: „Jesz¬cze nigdy w historii wojen tak wielu nie zawdzięczało tak wiele tak nielicznym". Za koniec Bitwy o Anglię przyjmuje się dzień 30 października 1940.
ANGLÓW l PIKTÓW WOJNA 685. W latach 593-641 Bernicja i Deira, królestwa Ang-lów, rywalizowały o zwierzchnictwo nad terytorium znanym jako Nortumbria (patrz ETHELFRITHA WOJNY 593-010, OSWALDA WOJNY 633-64i). W wyniku rywalizacji do¬minującym królestwem Heptarchii (siedem głównych królestw Anglów i Sasów) zos¬tała Mercja (patrz SAKSÓW NAJAZDY 550-577). Rywalizacja ta uniemożliwiła Ang-losasom podbicie obecnej Szkocji, o której opanowanie walczyli północni Walijczycy w Strathclyde, Szkoci (Irlandczycy) w Dal Riada (Argyllshire) i tubylczy Piktowie. Pod wodzą króla imieniem Brude lub Bruidhe (wzmian. ok. 670-695) Piktowie walczyli od 672 z Brytami ze Strathclyde, czym przyciągnęli uwagę władcy Nortum-brii, Ecgfritha (wzmian. 671-685). Ecgf-rith zebrał wielką armię, pomaszerował przez Lothian, dotarł do Nechtansmere (obecnie Dunnichen w Angus), gdzie sto¬czył bitwę z równie wielką armią Brude'a. Ecgfrith poniósł klęskę i sam zginął. Śmierć Ecgfritha osłabiła Nortumbrię, która straciła wszystkie ziemie na północ od zatoki Firth of Forth i pozwoliła

Szkocji przez pewien czas zachować nieza¬leżność od anglosaskiej Anglii.
ANGOLI WOJNA O NIEPODLEGŁOŚĆ 1961--1976. Antonio de Oliveira Salazar (1880-1970), faktyczny dyktator Portugalii, nie zamierzał zrezygnować z kolonii por¬tugalskich w Afryce. Tymczasem w lutym 1961 w Luandzie, stolicy Portugalskiej Af¬ryki Zachodniej (Angoli), marksistowski Ludowy Ruch Wyzwolenia Angoli (MPLA) wzniecił powstanie wymierzone przeciw represyjnemu rządowi kolonialnemu. Mniej więcej miesiąc później w prowincjach pół¬nocnych partyzancką walkę z rządem pod¬jęło umiarkowane ugrupowanie Związek Ludów Angoli. Powstanie zostało bezlitoś¬nie zdławione, a w czasie walk zginęło około 20 tysięcy obywateli. Powstanie wy¬buchło na nowo, gdy MPLA rozpoczął swoje działania we wschodnich rejonach kraju, gdzie prowadził walkę partyzancką korzys¬tając z baz w sąsiedniej Zambii. W 1966 Związek Ludów Angoli podzielił się na proradziecki, socjalistyczny Front Wyzwo¬lenia Narodowego Angoli (FNLA) i proza-chodni Narodowy Związek na rzecz Cał¬kowitej Niepodległości Angoli (UNITA), który prowadził działania partyzanckie w re¬gionie południowocentralnym. Działania partyzantów sprowadzały się do organizo¬wania zasadzek, szybkich napadów i od¬wrotów, jednak ataki te prowadzone były stale i wiązały znaczne siły portugalskie. Pod koniec lat sześćdziesiątych połowa por¬tugalskiego budżetu szła na utrzymanie sił zbrojnych w Afryce (patrz GWINEI-BISSAU WOJNA o NIEPODLEGŁOŚĆ 1902-1974; MOZAM¬BIKU WOJNA o NIEPODLEGŁOŚĆ 1902-1974). Młodzi oficerowie portugalscy z niechęcią odnosili się do nieustannych walk w buszu, a także do niesprawnej biurokracji, która kierowała wojną z Lizbony, stolicy Por¬tugalii. W kwietniu 1974 obalili oni dotych¬czasowy rząd i ustanowili rząd lewicowy; ten gotów był wyrzec się Portugalskiej Afryki Zachodniej pod warunkiem wyło¬nienia uprawnionej władzy, która przejęłaby

rządy. Trzy główne ruchy niepodległościowe - MPLA, FNLA i UNITA - dwukrotnie tworzyły koalicję i dwukrotnie koalicja ta rozpadała się. Ostatecznie, gdy Portugal-czycy wycofali się w listopadzie 1975, pozo¬stawili kraj pogrążony w wojnie domowej, w której UNITA i FNLA występowały przeciwko MPLA. MPLA opanował stolicę wraz z portem, przez który z pomocą dla MPLA do Angoli przybywali żołnierze ku¬bańscy, radzieccy technicy i broń. Pomoc ta odegrała decydującą rolę; mimo że UNITA i FNLA korzystały z pomocy wojskowej Republiki Południowej Afryki oraz dostaw amerykańskich, MPLA i jej radziecko-ku-bańscy sojusznicy pokonali partie opozycyj¬ne w lutym 1976. UNITA usiłowała prowa¬dzić nadal wojnę partyzancką, mimo wyco¬fania się wojsk Republiki Południowej Af¬ryki i przerwania pomocy amerykańskiej. Po zwycięstwie MPLA przejął kontrolę nad rządem, który został uznany przez Organiza¬cję Jedności Afrykańskiej (OJA) za prawo¬wity rząd nowo powstałego niepodległego państwa. Był to koniec kolonializmu por¬tugalskiego w Afryce. Patrz także ANGOLSKA WOJNA DOMOWA 1975-1992.
ANGOLSKA WOJNA DOMOWA 1975-1992.
W 1976 Ludowy Ruch Wyzwolenia Angoli (MPLA) zyskał przewagę w rządzie central¬nym (patrz ANGOLI WOJNA o NIEPODLEGŁOŚĆ 1961-1976), wskutek czego nabrał on orientacji marksistowskiej. Wówczas dwa inne ugru¬powania walczące o władzę - Narodowy Front Wyzwolenia Angoli (FNLA) i Naro¬dowy Związek na rzecz Całkowitej Niepod¬ległości Angoli (UNITA) odmówiły uznania rządu. W 1977 MPLA zdobył ostatnie ważne ośrodki oporu UNITY. Przywódcy UNITY uciekli do Zairu i Zambii, tam zreorganizo¬wali swoje oddziały i wznowili walkę par¬tyzancką z MPLA. UNITA często korzys¬tała ze wsparcia wojskowego białych najem¬ników z Republiki Południowej Afryki i Por¬tugalii, a Stany Zjednoczone nieoficjalnie udzielały UNICIE pomocy wojskowej i fi¬nansowej. W 1977 partyzanci UNITY do-
Lotus Wallpaper
konali kilku ataków na ośrodki miejskie w Angoli, ale powstanie, które UNITA popierała, zostało zdławione. W następnym roku rząd podjął ofensywę mającą na celu wyparcie partyzantów z opanowanych przez nich dużych obszarów na południu Angoli. Ofensywa ta jednak zakończyła się fiaskiem. Solidaryzując się z RPA, UNITA pozwalała siłom zbrojnym Afryki Południowej utrzy¬mywać na kontrolowanym przez siebie te¬rytorium bazy, z których prowadzone były wypady do Namibii, czyli Afryki Południo-wo-Zachodniej (patrz NAMIBII WOJNA o NIE¬PODLEGŁOŚĆ 1966-1990). Na początku lat osie¬mdziesiątych partyzanci UNITY rozszerzyli swoją władzę na Angolę środkową i połud-niowo-wschodnią. UNITA zyskała poparcie Wielkiej Brytanii, Francji, Stanów Zjed¬noczonych, Arabii Saudyjskiej i wielu państw afrykańskich, natomiast MPLA po¬pierany był przez Związek Radziecki i Ku¬bę. Ciągła walka zniszczyła gospodarkę An¬goli i zmusiła jedną szóstą jej mieszkańców do zmiany miejsca zamieszkania; wielu z nich schroniło się w Zairze, Zambii i Kongu. Stany Zjednoczone zapowiedziały, że nie uznają rządu w Angoli dopóty, dopóki w republice będą przebywać wojska kubań¬skie. Do rozwiązania kryzysu przyczyniło się pojednanie w 1991, po którym MPLA ogłosił zerwanie z marksizmem i zdobył większość miejsc w parlamencie we wrześ¬niowych wyborach 1992.
ANKARA, BITWA O ANKARĘ 1402. Po zdo¬byciu Bagdadu, Aleppo i Damaszku Timur (Tamerlan) (1336-1405), zwany „księciem zniszczenia", w 1402 wtargnął do imperium osmańskiego (patrz TIMURA PODBOJE 1360-1405). Miał już 66 lat, ale czuł się na siłach, by zmierzyć się z wielkim osmań¬skim wodzem i sułtanem Bajezydem I (1347--1403), pogromcą krzyżowców pod Niko-polis (patrz NIKOPOLIS, KRUCJATA PRZECIW TURKOM OSMAŃSKIM 1396). Obiegł Ankarę, stolicę imperium osmańskiego. Wobec tego część Tatarów na prawym skrzydle przeku¬piona przez Timura przeszła na jego stronę.

Wówczas Timur rzucił do walki swe od¬wody, które osaczyły nieprzyjaciela. Bajezyd, którego wojska oblegały wówczas Konstan¬tynopol (Stambuł), przerwał oblężenie i ru¬szył naprzeciw Timurowi. Bajezyd został pojmany. Zmarł w niewoli dotknięty cho¬robą umysłową. Timur, zupełnie nie zain¬teresowany władzą nad terytorium osmań¬skim (odbudowa imperium ze zniszczeń trwała dziesięć lat), wrócił z armią do swojej stolicy, Samarkandy.
AŃ LUSZANA BUNT 755-763. Ań Luszan (703-757) pochodzenia persko-tureckiego, wychował się w Mongolii, ale jako młody człowiek przeniósł się do Chin, gdzie wstą¬pił do armii. Bardzo szybko awansował, został gubernatorem wojskowym trzech okręgów w północnych Chinach i fawo¬rytem cesarza Xuan Zonga z dynastii Tang. Po śmierci wszechwładnego cesarskiego premiera Ań Luszan bezskutecznie starał się o uzyskanie tego stanowiska. Ogarnięty gniewem, wrócił do swoich prowincji, ze¬brał wojska i ruszył na Lojang, stolicę wschodniej części Chin. Po zdobyciu Lo¬jang Ań Luszan ogłosił się cesarzem dy¬nastii Wielki Jen. Jego zwolennicy ruszyli dalej na stolicę cesarstwa Cz'angan (Xian), jednakże przez pół roku marsz ich po¬wstrzymywały siły cesarskie. W końcu Cz'angan został zdobyty, a cesarz uciekł. Ań Luszan z powodu choroby pozostał w Lojang, gdzie na początku 757 zamor¬dował go albo niewolnik eunuch, albo knujący przeciw niemu najstarszy syn. Mimo to rozpoczęty przez niego bunt nie wygasł; przez sześć lat trwały jeszcze za¬ciekłe walki, które kosztowały życie wielu ludzi. Bunt nie zakończył się powodze¬niem, ale podważył prestiż władzy i stwo¬rzył precedens, i od tej pory największe wpływy na dworze mieli dowódcy wojskowi, a nie uczeni.
ANNAMICKO-CHIŃSKIE WOJNY. Patrz
CHIŃSKO-ANNAMSKIE WOJNY, WIETNAMSKO--CHIŃSKIE WOJNY.

AORNOS OBLĘŻENIE 327 p.n.e. Najwięk¬szym sukcesem oblężniczym Aleksandra Wielkiego (356-323) było zdobycie fortecy Aornos w masywie Pir-Sar w pobliżu prze¬łęczy Chajber, do której schronili się przed pościgiem Aleksandra wojownicy z okolicz¬nych górskich plemion. Twierdza stała na skalnym płaskowyżu, na wysokości 2100 m. Aornos miało wystarczające zapasy żywnoś¬ci, nie można więc było wziąć fortecy gło¬dem, nie można było również zastosować zwykle używanych machin oblężniczych. Aleksander kazał zasypać wąwóz głębokości 240 m, by móc przeciągnąć katapulty i do¬trzeć na północny skraj płaskowyżu. Pewnej nocy wziął ze sobą 30 ludzi i razem z nimi wspiął się po stromym zboczu, a gdy dotarli do ostatniego występu skalnego, Aleksander puścił swych ludzi przodem. Tubylcy ob¬rzucili stok głazami zabijając wszystkich. Kolejnej nocy, przy dźwięku azjatyckich bębnów, Aleksander ponowił próbę; żoł¬nierze jego osobistej gwardii wdarli się do twierdzy i zabili wszystkich Hindusów, którzy nie uciekli. Aleksander wzniósł oł¬tarz ku czci bogini Ateny (najdalej na wschód położone miejsce jej kultu) po czym ruszył dalej w dół doliny Indusu (patrz ALEKSANDRA WIELKIEGO WYPRAWA DO INDII 327-325 p.n.e.). Patrz również ALEKSANDRA WIELKIEGO PODBOJE 334-323 p.n.e.
APACZÓW l HAWAJÓW WOJNA 1860--1865. Apacze i Nawajowie to wojownicze plemiona indiańskie, które zamieszkiwały tereny obecnego Nowego Meksyku i Arizo¬ny. Wojownicy Apaczów i Nawajów stawiali opór wdzierającym się na ich terytoria białym. W latach pięćdziesiątych XIX w. wojska USA zbudowały na południowym zachodzie wiele fortów, które miały chronić osadników i stanowić zachętę do dalszego osiedlania się na tych terenach. W 1860 oba plemiona wstąpiły na wojenną ścieżkę. Po¬ruszając się na szybkich, wytrzymałych, niewielkich koniach Indianie siali znisz¬czenie w całej okolicy, rabując broń, amuni¬cję, bydło, konie i inne łupy. W 1861 ujęto
Maserati Wallpaper
Cochise'a (1815P-1874), wodza Czirikahuów (z plemienia Apaczów), oraz pięciu innych wodzów indiańskich i niesłusznie oskarżono ich o kradzież bydła i uprowadzenie chłopca z rancho. Cochise zbiegł, pozostałych wo¬dzów stracono. W odwecie Cochise zebrał liczną grupę wojowników i wszczął krwawą wojnę z białymi. Wojna toczyła się w okresie amerykańskiej WOJNY SECESYJNEJ, któ¬ra wiązała dużą część wojsk z południowego zachodu, Cochise mógł zatem przez pewien czas siać spustoszenie, nie napotykając pra¬wie żadnego oporu. W 1862, gdy w zasadzkę na przełęczy Apaczów wpadł 1. Kalifornijski Pułk Piechoty, żołnierze ostrzelali napast¬ników z haubic i zmusili Indian do ucieczki. Zaistniała konieczność ściągnięcia ze wscho¬du części wojsk Unii walczących z kon¬federatami. W latach 1863-1864 1. Pułk Ochotników Nowego Meksyku, pod dowó¬dztwem pułkownika Christophera „Kit" Carsona (1809-1869), mający duże doświad¬czenie w walce z czerwonoskórymi, rozpo¬czął kampanię skierowaną przeciwko In¬dianom; wszyscy indiańscy mężczyźni mieli być zabijani na miejscu, a kobiety i dzieci brane do niewoli. Ludzie Carsona zabili ponad 650 Apaczów, do niewoli dostało się ponad 9000 Indian. Nawajowie poddali się w 1865 i zgodzili się na osiedlenie w rezer* wacie nad rzeką Pecos w Nowym Meksyku. Cochise i Apacze wycofali się w góry i nadal napadali na białych.
APACZÓW WOJNA 1871-1873. Wojowni¬czy Indianie z plemienia Apaczów na połu¬dniowym zachodzie stawili opór napływają¬cym białym osadnikom amerykańskim i wojsku. Nieustannie dokonywali szybkich rajdów, po czym chronili się w górskich kryjówkach. Po zabójstwie ponad 100 Apa¬czów, w większości kobiet i dzieci (patrz CAMP GRANT, MASAKRA w CAMP GRANT isyi), bardzo wielu Apaczów wstąpiło na wojenną ścieżkę. W 1871 generał George Crook (1829-1890), który twierdził, że po to, by można było osiągnąć pokój, należy najpierw pokonać Indian, objął dowództwo nad wojs-
Mazda Wallpaper
karni USA stacjonującymi w Nowym Mek¬syku i Arizonie. Crook podzielił wojsko na małe oddziały i rozesłał je w teren, by chwytali lub zabijali Apaczów. Sam po¬prowadził wojsko przeciwko wodzowi Co-chise'owi (l815?-1874), który w końcu pod¬pisał w 1872 porozumienie pokojowe i zgo¬dził się, by jego plemię zamieszkało w rezer¬wacie. Inni Apacze, pod wodzą Yictorio (zm. 1880) i Geronimo (1829-1909) walczyli dalej, ale byli stale nękani przez wojsko, brakowało im żywności i amunicji. Zmę¬czeni walką Indianie poddali się w kwietniu 1873. Osiedlono ich w rezerwacie San Carlos w Arizonie. Pokój nie trwał długo, ponieważ Apacze nie zaadaptowali się do warunków życia w rezerwacie i buntowali się, gdyż biali nie przestrzegali porozumień. Po kilku latach Indianie uciekli z rezerwatu i ponow¬nie przystąpili do walki.
APACZÓW WOJNA 1876-1886. Życie w re¬zerwacie nie odpowiadało niespokojnej na¬turze Apaczów, zwłaszcza gdy zwierzyny było mało i nękał ich głód. Gdy kilku pijanych Apaczów zabiło białego naczelnika stacji, a wojsko spróbowało przesiedlić setki niewinnych Indian do bardziej odległego rezerwatu, wojna wybuchła na nowo (patrz APACZÓW WOJNA igyi-ms). Wałęsające się bandy Apaczów pod wodzą Yictorio (zm. 1880) i Geronimo (1829-1909) sterroryzo¬wały większą część obszaru Arizony i No¬wego Meksyku; Apacze zabijali osadników i pasterzy, kradli konie i broń. Gdy nad¬ciągały wojska, uciekali przez granicę do Meksyku, gdzie Amerykanie nie mogli ich ścigać. W Meksyku do Apaczów przyłączyli się Indianie z plemienia Komanczów, a tak¬że różnego rodzaju wykolejeńcy; razem dokonywali wypadów na tereny Stanów Zjednoczonych. Aż do śmierci Yictorio był postrachem Meksyku. Ludzie Geronimo znaleźli schronienie w górach Sierra Mądre, skąd wyprawiali się, by kraść bydło i amuni¬cję. Oddziały dowodzone przez generałów George'a Crooka (1829-1890) i Nelsona A. Milesa (1839-1925) przez kilka lat wal-

czyły z Geronimo i jego Indianami, aż wreszcie w 1883 zdrajca zaprowadził żoł¬nierzy Crooka do górskiej kryjówki Geroni¬mo. Indianie zostali zaskoczeni, Crookowi udało się nakłonić ich do poddania. Indianie zgodzili się zamieszkać w rezerwacie White Mountain, ale już w 1885 Geronimo i jego zwolennicy opuścili rezerwat i wrócili do dawnego, grabieżczego trybu życia. Rok później poddali się, gdyż wojska nie dawały im chwili wytchnienia. Geronimo i innych Apaczów osadzono w więzieniu federalnym na Florydzie. Później pozwolono Geronimo wrócić na zachód. Do końca życia przebywał w pobliżu fortu Sili w Oklahomie.
APPENZELLU WOJNA 1403-1411. Załama¬niu się feudalnego ustroju społecznego w Europie towarzyszyły zacięte walki, któ¬rych przykładem jest wojna Appenzellu. Na początku XV w. Appenzell był obszarem lennym opactwa w Sankt Gallen. Samo Sankt Gallen było miastem cesarskim (wol¬nym); kwitło tam rzemiosło i handel wyro¬bami włókienniczymi. Gdy opactwo, nie¬gdyś zwierzchnik lenny miasta, bezprawnie domagało się przywrócenia dawnego statusu miasta i danin, miasto zwróciło się do Appenzell z prośbą o pomoc. Appenzell sprzymierzyło się z Schwyz, wolnym mias¬tem, i ich siły razem wystąpiły przeciw opactwu. W 1403 oddziały opactwa zaatako¬wały Appenzell, ale zostały pokonane. Opac¬two uzyskało pomoc habsburskiego księcia Fryderyka Austriackiego (wzmian. 1380--1410), znanego z rządów silnej ręki, i w 1405 ponownie zaatakowało oba miasta i Appenzell, ale znowu zostało pokonane. Król niemiecki Ruprecht (1352-1410) bez¬podstawnie nakazał powstańcom powrócić pod władzę opactwa, ale w 1411 Związek Szwajcarski zapewnił ochronę Appenzell (i sprzymierzonemu z nim miastu Sankt Gallen), czemu Ruprecht nie mógł się prze¬ciwstawić. (Obecnie Appenzell jest jednym z kantonów Szwajcarii, Sankt Gallen ma ponad 400 tysięcy mieszkańców, opactwo przekształcono w muzeum).
Mercedes Wallpaper
ARABSKIE PODBOJE. Patrz BlZANTYJSKO--MUZUŁMAŃSKIE WOJNY, MUZUŁMAŃSKIE PO-DBOJE.
ARABSKIE POWSTANIE W NIEMIECKIEJ AFRYCE WSCHODNIEJ 1888-1890. Niemie¬cka Kompania Wschodnioafrykańska zało¬żona w 1885 przez Carla Petersa (1856-1918) kontrolowała tereny znane jako Niemiecka Afryka Wschodnia (Tanzania). W 1888 Arabowie zamieszkujący rejony przybrzeżne zbuntowali się przeciw nie¬mieckim administratorom, których metody sprawowania rządów budziły sprzeciw. (Nie¬mcy wydzierżawili terytorium wzdłuż wy¬brzeża od sułtana Zanzibaru.) Do walczą¬cych z Niemcami Arabów przyłączyli się Murzyni, natomiast Niemcom pomocy udzielili Brytyjczycy. Walki trwały ponad dwa lata. W styczniu 1891 rząd niemiecki, który pomógł Niemieckiej Kompanii Wschodnioafrykańskiej zdławić powstanie, przejął terytorium, ustanowił protektorat, mianował Petersa cesarskim komisarzem i oddelegował do administrowania protek¬toratem.
ARABSKO-BIZANTYJSKIE WOJNY. Patrz
BlZANTYJSKO-MUZUŁMAŃSKIE WOJNY.
ARABSKO-IZRAELSKA WOJNA 1948-1949.
Państwa arabskie, które uważały obszar Izraela za terytorium należące do Arabów, sprzeciwiły się powstaniu państwa żydow¬skiego. 14 maja 1948 (w dniu, w którym proklamowano powstanie państwa Izrael) wojska Egiptu, Syrii, Transjordanii (Jor¬danii), Libanu i Iraku zaatakowały Izrael i zajęły obszary we wschodniej i południo¬wej Palestynie. Jordańskie wojska zdobyły wschodnią część Jerozolimy - Stare Miasto, ale nie zdołały przejąć części zachodniej - Nowego Miasta. Izraelczycy powstrzymali dalszy napór wojsk arabskich, a Organizacji Narodów Zjednoczonych udało się dopro¬wadzić w czerwcu do czterotygodniowego rozejmu. Po wznowieniu walk w lipcu woj¬ska izraelskie zyskały przewagę i aż do

zawarcia kolejnego rozejmu zdobywały nowe tereny. Rozejm trwał trzy miesiące, po czym Izrael odepchnął siły arabskie na wszystkich frontach i zdobył pustynię Negew (z wyjąt¬kiem przybrzeżnej Strefy Gazy). Pomiędzy lutym a lipcem 1949 Izrael podpisał poro¬zumienia o zawieszeniu broni z Egiptem, Syrią i Transjordanią (Irak odmówił pod¬pisania porozumienia, ale wycofał wojska). W wyniku wojny Izrael zajął większość spornych terenów Palestyny, a ponadto stworzył niezwykle sprawną armię. Około 400 tysięcy Palestyńczyków (Arabów z Pa¬lestyny), którzy uciekli z Izraela w czasie wojny, osiedliło się w obozach w sąsiednich krajach arabskich. Patrz także ARABSKO-
-IZRAELSKA WOJNA 1956.
ARABSKO-IZRAELSKA WOJNA 1956 (sueska lub synajska wojna). W lipcu 1956 egipski prezydent Gamal Abdel Naser (1918-1970) znacjonalizował Kanał Sueski, co doprowa¬dziło do wybuchu kryzysu w Wielkiej Bry¬tanii, Francji i Stanach Zjednoczonych. Egipt nie zgadzał się na międzynarodowy zarząd kanału. Rządy Wielkiej Brytanii i Francji, pragnąc zapewnić ochronę swoich interesów na Bliskim Wschodzie, zorgani¬zowały w Paryżu poufne spotkanie z Iz¬raelem, na którym uzgodniono, że Izrael zaatakuje Kanał Sueski, po czym wojska angielskie i francuskie, zajmujące oficjalnie stanowisko neutralne, rozdzielą walczące strony i zapewnią kanałowi ochronę. Celem tych działań miało być obalenie Nasera. 29 października 1956 nastąpił atak Izraela; nim rząd brytyjski i francuski nakazały Izraelowi i Egiptowi przerwanie ognia i wy¬cofanie się z zajętych obszarów, Izraelczycy zdobyli Strefę Gazy, Szarm el-Szejch i kilka innych ważnych punktów. Izrael, zgodnie z planem, podporządkował się wezwaniu o zawieszenie broni, natomiast Egipt, jak się spodziewano, odrzucił je. 5 listopada 1956 angielskie i francuskie oddziały spado¬chroniarzy wylądowały w pobliżu Port Sai-du, zaatakowały i zabiły wielu żołnierzy egipskich. Następnego dnia Egipt i Izrael
Mitsubishi Wallpaper
zaakceptowały rozejm, do którego nawoły¬wała ONZ. Organizacja Narodów Zjedno¬czonych wysłała w ten rejon swoje jednostki wojskowe (UNEF), które nadzorowały za¬wieszenie broni. Pod silną presją Stanów Zjednoczonych Wielka Brytania i Francja wycofały swoje wojska, a brytyjski premier Anthony Eden musiał ustąpić. (W 1957 Izrael przekazał UNEF Strefę Gazy i Szarm el-Szejch.) Patrz także SZEŚCIODNIOWA WOJ¬NA 1967.
ARABSKO-IZRAELSKA WOJNA 1967. Patrz
SZEŚCIODNIOWA WOJNA 1967.
ARABSKO-IZRAELSKA WOJNA 1973 (wojna Jom Kippur, „październikowa wojna", woj¬na ramadanu). Po zakończeniu sześciodnio¬wej wojny w 1967 nieustannie dochodziło do starć między Arabami i Izraelczykami. Państwa arabskie, zawiedzione odmową Izraela przystąpienia do rokowań w sprawie zwrotu terytoriów okupowanych, niespo¬dziewanie zaatakowały Izrael jednocześnie z dwóch stron. Atak nastąpił 6 paździer¬nika 1973, w dniu żydowskiego święta Jom Kippur. Egipskie wojska prezydenta Anwara Sadata (1918-1981) zaatakowały ze wschodu, przekraczając Kanał Sueski, natomiast z północy wkroczyły do Izraela wojska syryjskie. Armie egipska i syryjska, do których dołączyły wojska irackie, jor-dańskie i libańskie, zadały ciężkie straty zaskoczonym Izraelczykom. Armia izrael¬ska podjęła kontrofensywę, dotarła na od¬ległość 20 km od Damaszku oraz prze¬kroczyła Kanał Sueski, zdobyła zachodni brzeg kanału i zamknęła armię egipską w okrążeniu. Na wezwanie Stanów Zjed¬noczonych i Związku Radzieckiego Izrael i Egipt zgodziły się na zawieszenie broni, ale walki toczyły się aż do przybycia w strefę walk jednostek pokojowych ONZ. Porozumienie w sprawie zawieszenia broni podpisano 11 listopada 1973. W porozu¬mieniu pokojowym z 1974 Izrael zgodził się na wycofanie wojsk na Synaj, na za¬chód od przełęczy Mitla i Gidi, a Egipt

zobowiązał się zmniejszyć liczebność swo¬ich wojsk na wschodnim brzegu Kanału Sueskiego. Wytyczono również strefę bu¬forową między Syrią a Izraelem, nadzoro¬waną przez ONZ.
ARAGOŃSKA WOJNA DOMOWA 1347--1348. Król Aragonii Piotr IV (1319-1387) wyznaczył na następczynię tronu jedną ze swoich córek. Szlachta zakwestionowała tę decyzję na mocy praw i przywilejów nadanych jej statutami poprzednich królów Aragonii - Piotra III (1239-1285) i jego syna Alfonsa III (1265-1291). W grudniu 1347 wybuchła otwarta wojna, wojska wiel¬możów odniosły zwycięstwo, a król Piotr IV zmuszony był zgodzić się na objęcie tronu przez męskiego następcę, którego mieli zaakceptować wielmoże. Podczas po¬bytu w niewoli w Walencji król próbował zawrzeć pokój; zwolniono go w maju 1348 po wybuchu epidemii dżumy. W końcu 21 czerwca 1348 zwolennicy króla pokonali wielmożów w bitwie pod Eppila. Piotr IV spalił przywileje Unii - konfederacji szlachty i miast.
ARAGOŃSKI PODBÓJ SARDYNII 1323--1326. W 1295 król Aragonii Jakub II traktatem w Anagni zrzekł się praw do Sycylii w zamian za prawa do Sardynii i Korsyki (patrz SYCYLIJSKIE NIESZPORY, WOJNA 1282-1302). Dominujące wpływy na Sardynii i Korsyce miały wówczas włoskie miasta Genua i Piza, przy czym Pizie pod¬legały miasta Cagliari i Iglesias na Sardynii. Jakub, który pragnął powiększyć swoje śród¬ziemnomorskie dzierżawy, opanował Sar¬dynię dopiero w 1323 po wysłaniu tam floty pod dowództwem syna Alfonsa (1299-1336), późniejszego króla Alfonsa IV, w celu wy¬parcia z Sardynii Pizańczyków i Genueń¬czyków. W 1326 Iglesias i Cagliari znalazły się pod władzą Aragonii, Pizańczycy zostali pokonani, ale całkowicie wyparto ich i Ge¬nueńczyków z Sardynii dopiero w 1421. Aragonia nie zdołała opanować Korsyki znajdującej się w rękach Genueńczyków. Ci
Nissan Wallpaper
ostatni w 1434 zajęli całą Korsykę. Patrz także ARAGOŃSKO-GENUEŃSKA WOJNA 1352-
-1354.
ARAGOŃSKO-FRANCUSKA WOJNA 1209--1213. Krzyżowcy pomogli najpierw królo¬wi Aragonii Piotrowi II (1174-1213) poko¬nać w 1209 muzułmanów w Walencji, a po¬tem ruszyli do Prowansji, by tam kontynuo¬wać krucjatę. Tę krucjatę ogłosił papież; była ona skierowana przeciwko albigensom (patrz ALBIGENSI, KRUCJATA PRZECIWKO ALBIGEN¬SOM 1208-1229), którzy pozyskali zwolenników w Prowansji. Gdy wyprawa przekształciła się w wojnę między możnowładcami z północnej i południowej Francji, Piotr II udzielił popa¬rcia swojemu szwagrowi, Rajmundowi VI (1156-1222), hrabiemu Tuluzy, w walce z Szymonem IV z Montfort (1160P-1218), przywódcą panów z Francji północnej. W 1213 Piotr II zginął walcząc z wojskami Szymona w bitwie pod Muret w południowej Francji. Wraz z jego śmiercią skończyły się wpływy hiszpańskie na obszarach leżących na północ od Pirenejów.
ARAGOŃSKO-FRANCUSKA WOJNA 1284--1285. Papież Marcin IV (1210P-1285) popierał francuskich Andegawenów, którzy rościli sobie prawa do Sycylii (patrz SYCYLIJ¬SKIE NIESZPORY, WOJNA 1282-1302). Papież oświadczył, że król Aragonii, Piotr III (1239-1285), utracił tron z powodu miesza¬nia się w sprawy Sycylii, wyklął Piotra i ogłosił królem Aragonii i Sycylii Karola Valois (Walezjusza) (1270-1325), trzeciego syna króla Francji, Filipa III Śmiałego (1245-1285). Wojska francuskie pod dowó¬dztwem Filipa i Karola najechały Aragonię w 1284, odniosły zwycięstwo pod Geroną, ale później Aragończycy pod wodzą Piotra zmu¬sili je do odwrotu. Choroba, która zdziesiąt¬kowała francuską armię w drodze do kraju, spowodowała również śmierć Filipa.
ARAGOŃSKO-GENUEŃSKA WOJNA 1352--1354. Gdy Sardyńczycy chwycili za broń przeciwko aragońskim władcom Sardynii,

Genueńczycy, dawni władcy wyspy, wyko¬rzystali tę sposobność do przejęcia władzy (patrz ARAGOŃSKI PODBÓJ SARDYNII 1323-1320). Król Aragonii, Piotr IV (l 319-1387), zapew¬nił sobie pomoc Wenecji i Katalonii. Sprzymierzeńcy ci podjęli działania prze¬ciw Genueńczykom na pełnym morzu i w 1352 pobili ich w bitwie morskiej. Jednak flotę sprzymierzeńców rozproszył sztorm, co pozwoliło Genueńczykom na zebranie sił i dokonanie inwazji na Sar¬dynię i Korsykę. Następnie Genueńczycy obwołali Mariano de Arborea (zm. 1368) królem Sardynii. W 1353 sprzymierzeńcy znowu pobili Genueńczyków w pobliżu Alghero u wybrzeży Sardynii. W rok pó¬źniej na Sardynię przybył król Piotr i zwy¬ciężył powstańców, ale opór przeciwko panowaniu Aragonii trwał jeszcze nawet w następnym stuleciu.
ARAGOŃSKO-KASTYLUSKA WOJNA 1109--1112. Wkrótce po ślubie król Aragonii Al¬fons I „Waleczny" (l073?-1134) i król Kas¬tylii Urraca (1081-1126) popadli w konflikt, co znacznie zmniejszyło szansę na ustanowie¬nie unii Aragonii i Kastylii. Spory między małżonkami doprowadziły do wojny obu kró¬lestw hiszpańskich. W walkach brały udział wojska Alfonsa i wojska zebrane przez królową Urraca, jej rodzinę i kastylijskich zwolenników. Choć willi Alfons wygrał bitwę pod Sepul-vedą, wojna trwała nadal, choć z mniejszym natężeniem, aż do rozwiązania małżeństwa w 1112. Alfons, który powrócił do swego państwa, w 1118 odbił Saragossę w rąk Maurów i powiększył w ten sposób obszar królestwa, przesuwając granicę za rzekę Ebro.
ARAGOŃSKO-NEAPOLITAŃSKA WOJNA 1435--1442. Książę Renę I d'Anjou (1409--1480), odziedziczył prawo do tronu Ne¬apolu po królowej Neapolu Joannie II (1371-1435). Wprawdzie Joanna wyzna¬czyła w 1421 na następcę tronu króla Aragonii Alfonsa V (1396-1458), lecz po¬tem w 1423 uczyniła spadkobiercami swo¬ich francuskich krewnych. W 1435 Alfons
Opel Wallpaper
podjął wyprawę na Neapol, ale został pobity pod Gaetą. Alfons trafił do niewoli genueń¬skiej; został później uwolniony dzięki po¬mocy księcia Mediolanu, z którym sprzy¬mierzył się, by prowadzić wspólnie walkę z Neapolem. W 1442 Alfons pobił Renę, zajął Neapol i ogłosił się jego królem (co uznał papież w 1443).
ARAPAHÓW WOJNA 1864-1868. Patrz CzE-JENÓW i ARAPAHÓW WOJNA 1864-1868.
ARAUKANÓW WOJNY. Patrz HISZPAŃSKI Pd-
DBÓJ CHILE 1540-1561.
ARBELA, BITWA POD ARBELA. Patrz GAUGA MELA, BITWA POD GAUGAMELĄ 331 p.n.e.
ARCHIDAMIJSKA WOJNA 431-421 p.n.e.
Król Sparty Archidamos II (wzmian. 476-427) dokonał najazdu na Attykę, roz¬poczynając tym pierwszy etap PELOPO-NESKIEJ WOJNY między dwiemia wiel¬kimi potęgami Grecji - Atenami i Spartą. Perykles (495P-429) postanowił wykorzy¬stać port Pireus jako bazę do ofensywy morskiej i zamknął swe dążące do walki wojska za murami Aten. Seria zwycięstw oraz blokada nieprzyjacielskich portów za¬pewniły Atenom bezpieczeństwo, potem jednak wybuch zarazy osłabił miasto; po¬nadto zmarł Perykles. Spartą przejęła ini¬cjatywę zajmując w 427 Plateje. W od¬powiedzi Ateny zdobyły Sfakterię w 425 i odrzuciły spartańskie propozycje poko¬jowe. Wtedy Spartą przeprowadziła bły¬skotliwą ofensywę w północno-wschodniej Grecji, zdobyła kilka miast ateńskich, mię¬dzy innymi Olint. W końcu Spartą od¬niosła decydujące zwycięstwo pod Amfi-polis 422; w bitwie polegli obaj wodzowie - Spartiata Brasydas i Kleon, następca Peryklesa. Nikiasz (zm. 413), nowy wódz ateński, zawarł układ pokojowy, który nie rozwiązał żadnego z podstawowych pro¬blemów i stał się podłożem dla wznowienia działań wojennych, które doprowadziły do zupełnej klęski Aten.

„ARCHIWALNA WOJNA" 1842. W 1836 Te-ksas oderwał się od Meksyku i ogłosił się niepodległą republiką (patrz TEKSASKA WOJ¬NA o NIEPODLEGŁOŚĆ 1836). Houston, miasto w pobliżu wybrzeży Zatoki Meksykańskiej, założone w 1836 i nazwane tak ku czci prezydenta republiki Samuela Houstona (1793-1863), było stolicą Teksasu od 1837 do 1839, później stolicę przeniesiono do Austin. W 1842, gdy inwazja Meksyku i Indian wydawała się nieunikniona, Samuel Houston przeniósł siedzibę rządu do miasta Houston i nakazał, by przenieść tam rów¬nież archiwa z Austin. Mieszkańcy Austin w obawie, że przeniesienie archiwów ozna¬czać będzie również przeniesienie stolicy do Houston, ukryli dokumenty. Prezydent wysłał wojska, które miały sprowadzić ar¬chiwa. Żołnierze wykopali schowane ar¬chiwa i załadowali je na wozy, by przewieźć do Houston, ale mieszkańcy dogonili ich i sprowadzili archiwa z powrotem do Austin. W tej sytuacji prezydent, nie chcąc ryzyko¬wać zniszczenia dokumentów republiki, zgodził się, by stolicą pozostało Austin. Austin jest stolicą Teksasu do dnia dzisiej¬szego.
ARDENY, BITWA W ARDENACH 1944--1945. W ostatniej desperackiej próbie uzyskania zwycięstwa w wojnie (patrz ŚWIA¬TOWA WOJNA ii 1939-1945) Adolf Hitler (1889-1945) wydał rozkaz przeprowadzenia przeciw aliantom ofensywy w Ardenach, w Luksemburgu i południowej Belgii. W tym rejonie niemieckie armie w maju 1940 przełamały front aliancki i dokonały inwazji na Belgię i Francję. 16 grudnia 1944 rozpoczęła się niemiecka ofensywa w Ardenach; na tym odcinku front aliancki obsadzony był przez cztery stosunkowo mało doświadczone dywizje USA, które nie mogły sprostać trzem niemieckim armiom. Pod koniec pierwszego tygodnia Niemcy dokonali wyłomu głębokości 80 km na odcinku frontu szerokości 80 km. Zła pogo¬da uniemożliwiła działania lotnictwu, ale gdy warunki atmosferyczne poprawiły się,
Peugeot Wallpaper
alianckie bombowce i myśliwce zaczęły bezustannie zwalczać wojska niemieckie, a zwłaszcza ich zaopatrzenie; opór wojsk amerykańskich wyraźnie okrzepł. Generał armii Stanów Zjednoczonych George S. Patton (1885-1945) pośpiesznie skierował swą 3. Armię do obrony Bastogne w Ar-denach; przystąpienie do działań 3. Armii zniweczyło nadzieje Niemców na sukces. 26 grudnia 1944 Niemcy zaczęli się powoli wycofywać i „wybrzuszenie", jakiego doko¬nali w linii frontu, zostało zniwelowane w styczniu 1945. 28 stycznia 1945, pod naciskiem aliantów, Niemcy wycofali się na pozycje wyjściowe. Straty poniesione przez Niemców wynosiły około 120 tysięcy poleg¬łych, 600 czołgów, 1600 samolotów i 6000 pojazdów. Alianci stracili ponad 75 tysięcy rannych lub zabitych, 730 czołgów i trans¬porterów.
ARDUINA POWSTANIE 1002. Arduin (Ar-doin) (zm. 1015), markiz Ivrei, stanął na czele powstania Lombardczyków w północ¬nej Italii skierowanego przeciwko cesarzowi Świętego Cesarstwa Rzymskiego, Ottono¬wi III (980-1002). Otton poprzednio ogłosił się królem Lombardii i zamierzał stworzyć „uniwersalne cesarstwo" z głównym ośrod¬kiem w Rzymie. Wprawdzie biskupi włoscy występowali przeciw Arduinowi, ale zyskał on poparcie wielmożów świeckich. W lutym 1002, wkrótce po śmierci Ottona, został w Padwie obwołany królem. Patrz także ARDUINA WOJNY 1004-1014.
ARDUINA WOJNY 1004-1014. Król nie¬miecki Henryk II (973-1024) usiłował od¬zyskać Lombardię, w której od 1002 pano¬wał król Arduin (Ardoin) (zm. 1015) (patrz ARDUINA POWSTANIE 1002). Wojska Henryka najechały północną Italię, pobiły wojska Arduina i zajęły Padwę. Tu podczas koro¬nacji Henryka II na króla Lombardii doszło do walk między mieszczanami i żołnierzami Henryka; miasto zostało niemal doszczętnie zniszczone. Wkrótce jednak Henryk musiał wrócić do Niemiec. Arduin, poparty przez

kilku włoskich wielmożów, podjął działania przeciw biskupom, którzy opowiedzieli się po stronie Henryka. W 1013 Henryk przy¬był do Rzymu i stłumił tam rewoltę (do której zachęcał Arduin). 14 lutego 1014 papież powołał go na cesarza Świętego Ce¬sarstwa Rzymskiego. W odpowiedzi Arduin, który uważał się za króla Italii, zdobył Yercelli (na zachód od Mediolanu) i rozpo¬czął oblężenie Novary i Como, ale siły Henryka ponownie pobiły jego wojska. Ar¬duin schronił się w klasztorze Fruttuaria, gdzie zmarł rok później.
ARGENTYNY WOJNA O NIEPODLEGŁOŚĆ 1806-1816. W 1806 Wielka Brytania, od¬cięta na skutek NAPOLEOŃSKICH WO¬JEN od dawnych partnerów handlowych, wysłała ekspedycję do La Płaty, ujścia rzeki między Argentyną a Urugwajem, w celu zdobycia części okolicznych terenów. Mili¬cja kolonialna pod wodzą Santiago de Li-niers (1756-1810) pokonała brytyjskich na¬jeźdźców i zmusiła ich do wycofania się z Buenos Aires. W 1807 następna, liczniej¬sza, ośmiotysięczna ekspedycja brytyjska zdobyła Montevideo i Buenos Aires, nim Liniers zdołał zmusić Brytyjczyków do opuszczenia rejonu La Płaty. Gdy do Bue¬nos Aires dotarły wiadomości o postępach wojsk Napoleona w Hiszpanii (patrz PÓŁ¬WYSPU IBERYJSKIEGO WOJNA ISOS-ISM) i de¬tronizacji króla Hiszpanii Ferdynanda VII (1784-1833), tymczasowa junta usunęła hi¬szpańskiego wicekróla i przejęła władzę. W skład junty weszli Cornelio Saavedra (1760-1828), Mariano Moreno (1778-1811), Manuel Belgrano (1770-1820) i Bernardino Rivadavia (1780-1845), którzy proklamo¬wali powstanie Zjednoczonych Prowincji La Pląta. Zachowując pozorną lojalność względem korony hiszpańskiej, junta wyda¬liła z kraju urzędników królewskich, zlibe-ralizowała prawa handlowe i bez powodze¬nia domagała się lojalności od prowincji tworzących dawne wicekrólestwo Hiszpanii (dzisiejsza Argentyna, Urugwaj, Paragwaj i Boliwia). Gwałtowne spory i walki we-
Pontiac Wallpaper
wnętrzne doprowadziły we wrześniu 1811 do zastąpienia junty triumwiratem. W 1816 w Tucuman zebrai się kongres argentyński, który ogłosił niepodległość Argentyny i uchwalił konstytucję. Kongresowi składa¬jącemu się z delegatów z Buenos Aires i kilku sąsiednich prowincji przewodniczył Juan Martin de Pueyrredon, który 9 lipca 1816 został najwyższym dyktatorem Argen¬tyny. Patrz także CHILIJSKA WOJNA o NIE¬PODLEGŁOŚĆ I8io-i8i8; PARAGWAJSKA WOJNA o NIEPODLEGŁOŚĆ mo-isn, URUGWAJSKIE PO¬WSTANIE 1811-1816.
ARGENTYŃSKA „BRUDNA WOJNA" 1976--1983. 24 marca 1976 armia argentyńska dokonała starannie przygotowanego zama¬chu stanu, obaliła rząd pani prezydent Isabel Martinez de Peron (ur. 1931). Władzę objęła trzyosobowa junta wojskowa z generałem Jorge Rafaelem Yidelą (ur. 1925) na czele. Junta wszczęła bezlitosną kampanię przeciw ugrupowaniom liberalnym i lewicowym oraz politycznym terrorystom; osoby podejrzane o sympatie do tych ugrupowań wtrącane były do więzienia; przed sądem stanęli ludzie, którzy czerpali nielegalne zyski za czasów poprzedniego, skorumpowanego pe-ronistowskiego rządu. Powszechne były stosowane przez policję porwania niewy¬godnych ludzi; więzienia przepełnione były więźniami politycznymi, zatrzymanych poddawano torturom; władze zrezygnowały z procesów sądowych, nie próbowano nawet zachowywać pozorów praworządności. Sza¬cuje się, że w latach 1976-1981 zniknęło bez śladu od 6 tysięcy do 15 tysięcy oby¬wateli Argentyny. Notoryczne naruszanie praw człowieka spowodowało, że władze Stanów Zjednoczonych za czasów prezy¬dentury Jimmy'ego E. Cartera (ur. 1924) wstrzymały pomoc wojskową dla Argen¬tyny. W odpowiedzi na protesty opinii publicznej całego świata władze argentyń¬skie uwolniły kilku najbardziej znanych więźniów politycznych i pozwoliły im opu¬ścić kraj, a siły bezpieczeństwa stopniowo ograniczały intensywność „brudnej wojny".

10 grudnia 1983 nastąpił powrót do rządów cywilnych; nowo wybrany prezydent Ar¬gentyny, Raul Alfonsin (ur. 1926) zapowie¬dział, że przed sądem stanie były prezydent Yidela, generał Roberto Eduardo Yiola (ur. 1924), generał Leopoldo Fortunato Galtieri (ur. 1926) i sześciu innych członków junty wojskowej, która sprawowała rządy przez prawie osiem lat.
ARGENTYŃSKA WOJNA DOMOWA 1859.
Buenos Aires nie przystąpiło do federacji prowincji argentyńskich, która zawiązała się w latach 1852-1853, i pozostało niezależ¬ną prowincją. W pozostałych prowincjach władzę sprawował od 1854 rząd prezydenta Justo Jose de Urąuizy (1800-1870), a stolicę przeniesiono do Parany w prowincji Entre Rios. Rząd dążył do rozszerzenia handlu zagranicznego i ożywienia gospodarki w kra¬ju, w czym przeszkadzało Buenos Aires, które zatrzymywało dla siebie wpływy z ceł nakładanych na towary importowane. Zde¬cydowany na zastosowanie siły w celu po¬skromienia Buenos Aires Urąuiza popro¬wadził wojska federacyjne przeciwko armii Buenos Aires, dowodzonej przez generała Bartolome Mitrę (1821-1906), przywódcę secesjonistów. Wojska federacyjne zwyciꬿyły w bitwie pod Cepeda 23 października
1859. W następstwie porażki Buenos Aires
zostało wcielone do federacji. Patrz także
MONTEVIDEO OBLĘŻENIE 1843-1851.
ARGENTYŃSKA WOJNA DOMOWA 1861. Na
tle różnic administracyjnych między pro¬wincją Buenos Aires a federacją Argentyny doszło do ponownej secesji (1861) Buenos Aires, której przewodził Bartolome Mitrę (1821-1906), gubernator Buenos Aires od
1860. Wybuchła wojna domowa; 17 wrześ¬
nia 1861 Buenos Aires odniosło zwycięstwo
w bitwie pod Pavon, w prowincji Santa Fe.
Wojskami secesjonistów dowodził Mitrę,
wojskami federacyjnymi - generał Justo
Jose de Urąuiza (1800-1870), który po
rezygnacji z urzędu prezydenta w 1860
został gubernatorem prowincji Entre Rios.

Wojska federalne wycofały się z pola bitwy. Urąuiza zrezygnował z dalszego udziału w życiu politycznym i pozwolił, aby Mitrę utworzył nowy rząd federalny. Stolicę pań¬stwa przeniesiono z Parany ponownie do Buenos Aires. W 1862 Mitrę został wybrany na prezydenta zjednoczonej Argentyny; wprowadził liberalne reformy i zwiększył zakres władzy rządu federalnego w prowin¬cjach. W czasie jego sześcioletniej prezyden¬tury miały miejsce liczne prowincjonalne bunty, które zostały stłumione. Patrz także MITRĘGO REBELIA 1874.
ARGENTYŃSKA WOJNA DOMOWA 1951--1952. Patrz MONTEVIDEO OBLĘŻENIE
1843-1851.
ARGENTYŃSKIE PRZEWROTY 1962-1963.
W 1962 w wyborach do organów lokalnych oraz do Kongresu wzięli udział peroniści. Peroniści wystawili swoich kandydatów po raz pierwszy od 1955, tj. od usunięcia ich przywódcy Juana Domingo Perona (1895--1974) z urzędu prezydenta (patrz ARGEN¬TYŃSKI PRZEWRÓT 1955). Peroniści zdobyli 45 z 86 miejsc w Izbie Deputowanych i 9 z 14 stanowisk gubernatorów prowincji. Wynik ten wywołał ostrą reakcję antypero-nowskich, ultrakonserwatywnych dowód¬ców wojskowych, zwanych „gorylami"; nie pozwolili oni wybranym peronistom na objęcie stanowisk. Rozpoczął się strajk po¬wszechny i w całym kraju zapanował chaos. Gdy prezydent Arturo Frondizi (ur. 1908) nie zgodził się ustąpić (zarzucano mu, że jego polityczny umiar doprowadził do suk¬cesu peronistów), „goryle" usunęli go, de¬portowali i przejęli rządy. Marionetkowym dyktatorem został przewodniczący Senatu; sprawował władzę aż do przeprowadzenia wolnych wyborów w 1963. W tym czasie w armii toczyły się wewnętrzne walki o to, czy przeprowadzić wybory, czy też ustano¬wić dyktaturę. W końcu 1962 generał Juan Carlos Ongania (ur. 1914), naczelny dowód¬ca sił zbrojnych, doszedł do przekonania, że armia powinna wycofać się z polityki, ale

inni wyżsi oficerowie usiłowali podporząd¬kować wojsku rząd cywilny. W wyborach w 1963 nie pozwolono peronistom na wy¬stawienie kandydatów; na znak protestu wrzucali oni do urn puste kartki wyborcze, podobnie jak w wyborach w 1957 (patrz PERONISTÓW POWSTANIA 1950-1957). W tej sytuacji - pełnej intryg, tajnych sojuszy, walk ulicznych, zastraszających posunięć kół wojskowych i społecznego niepokoju - na prezydenta wybrano Arturo Umberto lilię (1900-1983), umiarkowanego zwolen¬nika lewicy. Gospodarka Argentyny była zrujnowana, pogłębiła się nienawiść między partiami opozycyjnymi, a po tzw. czarnym roku peroniści pozostali liczącą się siłą.
ARGENTYŃSKI PRZEWRÓT 1951. Prezydent Juan Domingo Peron (1895-1974) faktycz¬nie sprawował w Argentynie władzę dykta¬torską. W rządzeniu pomagała mu żona Eva (Evita) (1919-1952). W 1951 gospodarka kraju znalazła się w stanie kryzysu, spadły obroty handlu zagranicznego, szybko rosła inflacja, strajkowali kolejarze, strażacy i ro¬botnicy przemysłu maszynowego. Peron wprowadził stan wyjątkowy, złamał strajki siłą i przypisał ich zorganizowanie „zagrani¬cznym agitatorom". Zawiesił wydawanie „La Prensa", największego argentyńskiego dziennika niezależnego, który krytykował rząd. Decyzja ta doprowadziła do wybuchu zamieszek, gazetę skonfiskowano, jej wydaw¬ca uciekł za granicę. Peron usiłował uzyskać dla żony nominację na wiceprezydenta, ale perspektywa objęcia przez kobietę urzędu prezydenta i stanowiska zwierzchnika sił zbrojnych oburzyła część generalicji. Genera¬łowie dokonali nieudanego przewrotu we wrześniu 1951. Eva wycofała wniosek w spra¬wie nominacji, a w wyborach powszechnych 11 listopada 1951 Peron został ponownie wybrany na prezydenta.
ARGENTYŃSKI PRZEWRÓT 1955. Juan Do¬mingo Peron (1895-1974), prezydent i dyk¬tator Argentyny, zaczął tracić władzę po śmierci żony Evy (Evity) (1919-1952), która
Porsche Wallpaper
cieszyła się dużą popularnością wśród ko¬biet, robotników i biedoty. Wielu Argen-tyńczyków niepokoił również pogarszający się stan gospodarki kraju i nasilanie się totalitaryzmu. Obawiając się rosnącego w si¬lę ruchu chrześcijańsko-socjalistycznego, Peron wystąpił przeciw Kościołowi rzym¬skokatolickiemu, swemu dawnemu sojusz¬nikowi. Aresztowano księży pod zarzutem mieszania się do polityki i podburzania związków zawodowych i organizacji studen¬ckich, zwolniono katechetów nauczających w szkołach państwowych i na uniwersyte¬tach, rząd wstrzymał wszystkie dotacje dla szkolnictwa kościelnego i zakazał organizo¬wania uroczystości religijnych w miejscach publicznych. W następstwie tak surowych zakazów wzrosła opozycja; na znak protestu wielu członków rządu złożyło rezygnację. Peron wydał zarządzenie zakazujące nau¬czania religii w szkole i opodatkował włas¬ność kościelną. Katolicy organizowali proce¬sje, które przekształcały się w demonstracje antyrządowe bezlitośnie tłumione przez po¬licję. Po uroczystościach Bożego Ciała w cze¬rwcu 1955 deportowano dwóch biskupów. W odwecie Watykan nałożył na Perona ekskomunikę (16 czerwca 1955), a tego samego dnia część oficerów marynarki i lot¬nictwa dokonała w Buenos Aires, stolicy państwa, nieudanego przewrotu. W miarę słabnięcia władzy Perona rosło niezadowo¬lenie w kraju. Peron zgłosił gotowość do ustąpienia (31 sierpnia 1955), ale klasa robotnicza na znak poparcia dla Perona zorganizowała strajk powszechny, który przerwano po złożeniu przez niego obietnicy pozostania na zajmowanym stanowisku. 16 września 1955 oddziały wojskowe stac¬jonujące w Cordobie, Rosario, Santa Fe i Paranie zbuntowały się przeciw Peronowi. Do buntu wkrótce dołączyła marynarka i lotnictwo. Wojsko zagroziło zbombardo¬waniem Buenos Aires. Peron schronił się na zakotwiczonej w porcie kanonierce para¬gwajskiej, później zbiegł do Paragwaju, a w końcu wyemigrował do Hiszpanii. 23 września 1955, 5 dni po usunięciu Pero-

na, tymczasowym prezydentem został gene¬rał Eduardo Lonardi (1896-1956), jednakże wpływ Perona na politykę Argentyny pozo¬stał bardzo silny (patrz PERONISTÓW PO¬WSTANIA 1956-1957); nawet kilkadziesiąt lat później peroniści stanowili w Argentynie liczącą się siłę.
ARGEN1YŃSKO-BRAZYLIJSKA WOJNA 1825--1828. W 1825 urugwajski rewolucjonista Juan Antonio Lavalleja (1784-1853) na czele małego oddziału zwolenników, zwanego „trzy¬dziestu trzech nieśmiertelnych", proklamował niezależność Bandy Oriental (Urugwaju) od Brazylii. Argentyna, licząca na pozyskanie tej prowincji, poparła Urugwajczyków. Brazylia wypowiedziała wojnę Argentynie i zablokowa¬ła port w Buenos Aires. 20 lutego armia argentyńsko-urugwajska pobiła Brazylijczy-ków w bitwie pod Ituzaingo w pampasach Cisplatiny. Protesty Wielkiej Brytanii, Francji i Stanów Zjednoczonych zmusiły Brazylię do przerwania blokady. Mediacja Wielkiej Bryta¬nii doprowadziła do podpisania traktatu poko¬jowego, który przewidywał powstanie niepod¬ległego Urugwaju jako państwa buforowego między Argentyną i Brazylią. Patrz także ARGENTYNY WOJNA o NIEPODLEGŁOŚĆ isoe-isie; URUGWAJSKIE POWSTANIE isn-isie; BRAZYLIJS¬KA WOJNA o NIEPODLEGŁOŚĆ 1822-1525.
ARGIWSKO-SPARTAŃSKA WOJNA 494 p.n.e. W VI stuleciu o hegemonię na Pelo¬ponezie walczyły dwa greckie miasta-pańs-twa - Argos i Sparta (przez bardzo długi czas na terenie tym dominowali Argejczycy, którzy w bitwie pod Hysiae w 669 odnieśli znaczące zwycięstwo nad Sparta). W 510 król Sparty Kleomenes I (zm. 490) podjął wyprawę na Ateny, miasto-państwo w At-tyce zagrażające hegemonii Sparty, i wypę¬dził ateńskiego tyrana, Hippiasza (wzmian. 527-510). Rządy objęła oligarchia prospar-tańska, wystąpił przeciw niej Klejstenes (570P-510) w 508. Wezwany na pomoc Kleomenes w 507 został wyparty z miasta. W końcu VI w. doszło do wzrostu znaczenia Argos. W 494 wyruszył przeciw temu miastu

Kleomenes. Wojska jego zaskoczyły żoł¬nierzy Argos podczas posiłku i pobiły ich w bitwie pod Sepeją (494) w pobliżu Tiryn-su. W następstwie tego zmniejszyło się wydatnie znaczenie Argos. Patrz także AR¬KADYJSKA WOJNA ok. 471-469 p.n.e.
ARIKARA INDIAN „WOJNA" 1823. Indianie Arikara (Rees) rozpoczęli walkę, gdy biali myśliwi polujący na zwierzęta futerkowe wdarli się na ich tereny wzdłuż górnego biegu rzeki Missouri w Dakocie. Krwawy atak Arikarów na traperów stał się przy¬czyną wysłania pierwszej ekspedycji karnej USA przeciwko plemionom indiańskim za¬mieszkującym równiny amerykańskie. Woj¬ska pułkownika Henry'ego H. Leavenwor-tha (1783-1834) zniszczyły wsie Indian Arikara, udostępniając ten obszar białym osadnikom. Indianie Arikara ruszyli na północ i ostatecznie w latach sześćdziesią¬tych XIX w. osiedli w rezerwacie Fort Berthold w Dakocie Północnej.
ARKADYJSKA WOJNA ok. 471 -469 p.n.e.
Sparta, wojownicze, oligarchiczne greckie miasto-państwo na Peloponezie, które dą¬żyło do hegemonii w tej części Grecji, popadło w konflikt z kilkoma miastami Arkadii, górzystej krainy w środkowej części Peloponezu (Sparta miała nadzieję, że doró¬wna rosnącej potędze politycznej i gospodar¬czej Aten na północy). W długotrwałej wojnie (ok. 580-550) z głównym miastem Arkadii - Tegeą - Sparcie nie udało się zwyciężyć, wobec czego zawarła przymierze z niedawnym wrogiem, wszedł on w skład Związku Peloponeskiego. Około 471 Tegea wystąpiła ze Związku Peloponeskiego i za¬warła sojusz z Argos, miastem leżącym we wschodniej części Peloponezu. Po tym jak Sparta stoczyła nie rozstrzygniętą bitwę pod Tegeą, wszystkie miasta Arkadii z wyjąt¬kiem Mantinei zawarły sojusz skierowany przeciw Sparcie. Sparta zmobilizowała wszy¬stkie rezerwy i odniosła zdecydowane zwy¬cięstwo nad Arkadyjczykami w bitwie pod Dipają (ok. 470). Argos nie mogło przyjść
Rolls-Royce Wallpaper
z pomocą Tegei, ponieważ wojowało z są¬siednimi miastami, Mykenami i Tirynsem, chcąc je sobie podporządkować. Sparta wkrótce potem pokonała Tegeę i w ten sposób odzyskała hegemonię na Pelopone¬zie. Około 100 lat później tebański wódz Epaminondas (418P-362) założył w Arkadii silnie ufortyfikowane miasto Megalopolis, które miało być siedzibą Związku Arkadyj¬skiego, zawiązanego w 370 w celu złamania hegemonii Sparty (patrz TEBAŃSKO-SPARTAŃ-SKA WOJNA 379-371 p.n.e.). Patrz również AR-
GIWSKO-SPARTAŃSKA WOJNA 494 p.n.e., MESSEŃ-
SKA TRZECIA WOJNA ok. 454-455 p.n.e.
ARMADA HISZPAŃSKA. Patrz HISZPAŃSKIEJ ARMADY PORAŻKA isss.
ARMANIACKO-BURGUNDZKA WOJNA DO¬MOWA 1411-1413. Zamordowanie Lud¬wika Orleańskiego (1372-1407), brata króla Francji Karola VI (1368-1422), cierpiącego na okresowe napady obłędu, zapoczątkowało wiele konfliktów, które później przekształ¬ciły się w otwartą wojnę o władzę nad Francją (mordu dokonano na rozkaz Jana bez Trwogi [1371-1419], księcia Burgun-dii). Luźno powiązani z Anglią, popierani przez kaboszjenów - cech rzemieślników - domagających się reform administracyj¬nych (patrz CABOCHFA BUNT 1413), Burgund-czycy zyskali tymczasową przewagę nad stronnictwem orleańskim, któremu prze¬wodził Bernard VII (zm. 1418), hrabia Armagnac, teść Karola (1391-1465), księcia Orleanu, syna zamordowanego Ludwika. Terrorystyczne rządy kaboszjenów dopro¬wadziły do wystąpienia mieszczan, którzy poparli Orleanów, co zadecydowało o losach konfliktu. Po porażce 1413 Jan bez Trwogi jeszcze raz szukał pomocy u Anglików (patrz STULETNIA WOJNA 1337-1453).
AROOSTOOK, WOJNA W DOLINIE RZEKI AROOSTOOK 1838-1839. Traktat paryski z roku 1783, który zakończył AMERYKAѬSKĄ REWOLUCJĘ, nie ustalił granicy między USA a Kanadą, oddzielającej stan

Maine i Nowy Brunszwik. Rolnicy z Maine chcieli uprawiać pola w dolinie rzeki Aroo-stook, którą kanadyjscy drwale uważali za swój teren wyrębu lasów. Gdy Kanadyjczycy zaaresztowali grupę handlarzy ziemią z Maine za próbę usunięcia z tego terenu kanadyj¬skich drwali, władze Maine zwołały milicję; to samo uczyniły władze Nowego Brunsz-wiku. Prezydent USA Martin Van Buren (1782-1862) wysłał w okolice Aroostook mały oddział wojsk federalnych pod do¬wództwem generała Winfielda Scotta (1786-1866). W marcu 1839 Scott zakończył z powodzeniem negocjacje z brytyjskimi władzami Nowego Brunszwiku; powołano komisję, która miała zająć się uregulowa¬niem sporu. Spór zakończył się dopiero w 1842 po podpisaniu traktatu Webster --Ashburton, w którym po „bitwie map" wytyczono granice w spornym obszarze obejmującym około 31 tysięcy km2. Nie wypowiedziana wojna w Aroostook zakoń¬czyła się bezkrwawo, ale obie strony kon¬fliktu odnosiły się do siebie z niechęcią.
ARRABAL, POWSTANIE. Patrz PRZEDMIEŚCIE
(ARRABAL), POWSTANIE NA PRZEDMIEŚCIU m-t.
ARROW, WOJNA O ARROW. Patrz OPIUMO-WA WOJNA DRUGA isse-iseo.
ARTAKSERKSESA (ARDASZIRA) WOJNA Z RZYMEM. Patrz RZYMSKO-PERSKA WOJNA
230-233.
ARUNDELA POWSTANIE 1549. Ekonomicz¬na i religijna polityka króla Anglii Henryka VIII (1491-1547) miała ujemne skutki za¬równo dla bogatych, jak i dla biednych. W 1549 Humphrey Arundel (1513-1550), wielki właściciel ziemski z Kornwalii, stanął na czele powstania chłopów w Devon i Korn¬walii skierowanego przeciw ogradzaniu gruntów i prześladowaniu katolików. Po początkowych sukcesach powstańcy zaata¬kowali Exeter. Trwająca dwa dni bitwa zakończyła się zwycięstwem wojsk królew¬skich, powstańcy uciekli, ale zostali jeszcze

raz pobici pod Samford Courtenay. Arun¬del zbiegł do Launceston, gdzie go ujęto. Został przewieziony do Londynu i stracony w Tyburn (tradycyjne miejsce straceń w Londynie).
ASENÓW POWSTANIE 1185-1189. Bracia Asen (Assen) - Iwan (zm. 1196) i Piotr (zm. 1197) stanęli w 1185 na czele powstania Bułgarów i Wołochów przeciwko panowa¬niu Bizancjum. Ogłosili niepodległość Buł¬garii, a Iwan został koronowany w Tyrnowie jako Iwan I Asen. W 1186 armia bizantyjska pod wodzą cesarza Izaaka II Angelosa (zm. 1204) zdławiła powstanie. Bracia Ase-nowie zebrali znów wojsko, uzyskali pomoc od Połowców, koczowniczego ludu turec¬kiego i dokonali wielu niszczycielskich najazdów na Trację i Macedonię, należące do Bizancjum. Po przegranej przez Bizan-tyjczyków bitwie pod Berrhoią w 1189 Izaak II Angelos zgodził się na rozejm z Asenami i uznał nowe państwo bułgarskie powstałe na terenach między górami Bałkan a rzeką Dunaj.
ASTURYJSKIE POWSTANIE 1934. Na począt¬ku lat trzydziestych XX w. w Hiszpanii nastąpiło wyraźne zróżnicowanie stanowisk w łonie partii politycznych - polaryzacja nastąpiła wokół problemu praw i przywile¬jów Kościoła rzymskokatolickiego. W 1934 zjednoczona partia socjalistyczna opraco¬wała plan niedopuszczenia prawicowej, pro-kościelnej Confederación Espańola de De-rechas Autonomous (CEDA) do udziału w coraz bardziej zdezorganizowanym i des¬potycznym rządzie. Socjaliści zamierzali zorganizować ogólnokrajowy strajk powsze¬chny, powstanie w Madrycie i proklamować niepodległą republikę w Katalonii (patrz KATALOŃSKIE POWSTANIE 1934). 5 paździer¬nika 1934 górnicy zrzeszeni w silnych zwią¬zkach zawodowych o orientacji komunis¬tycznej dali początek powstaniu w Asturii (region północno-wschodniej Hiszpanii), zajmując miasto Oviedo, i w ciągu kilku godzin przejmując władzę w wielu ośrod-
Subaru Wallpaper
kach prowincji. Jednakże Francisco Franco (1892-1975) wprowadził do Asturii hisz¬pańską Legię Cudzoziemską oraz wojska rządowe i w ciągu dwóch tygodni brutalnie zdławił powstanie. Górnicy spalili kościoły i zabili około 40 osób, w tym 29 księży. Wojska rządowe zabiły około 3000 i uwię¬ziły około 35 tysięcy ludzi. Więźniów tor¬turowano, procesy sądowe toczyły się jeszcze przez większą część 1935. Okrucieństwo rządu podzieliło społeczeństwo hiszpańskie i przyczyniło się do wybuchu HISZPAѬSKIEJ WOJNY DOMOWEJ 1936-1939.
ASYRYJSKIE WOJNY ok. 1032-746 p.n.e.
Nowe państwo asyryjskie do 891 starało się przede wszystkim podbić aramejskie miasta--państwa w północnej Mezopotamii. Doko¬nano tego w zasadzie w ciągu wojen. Kolej¬nym wrogiem stała się północna Babilonia, która w następstwie dwóch wojen między 930 i 904 została wasalem Asyrii. Za pano¬wania króla Assurnasirpala II (wzmian. 884-859) wprowadzono na większą skalę jazdę i ciężkie machiny oblężnicze; te inno¬wacje odegrały dużą rolę w opanowaniu północnej Mezopotamii. Za panowania króla Salmanassara III (wzmian. 859-825) Asyryj¬czycy przystąpili do podboju północnej Syrii, nie udało im się jednak zdobyć Da¬maszku ani Cylicji i Armenii, ale Salmanas-sar opanował południową Mezopotamię. Król Szamsziadad V (wzmian. 824-811) przyłączył do imperium Chaldeję, a król Salmanassar IV (wzmian. 782-772) wcielił do Asyrii część Armenii. Jednakże działania wojenne przeciwko Damaszkowi zakończyły się porażką i śmiercią Salmanassara, a także utratą większej części Syrii. Zgodnie z asy¬ryjską tradycją rozpoczęła się rywalizacja o tron, która spowodowała trzydziestoletni okres osłabienia Asyrii.
ASYRYJSKIE WOJNY ok. 1200-1032 p.n.e.
Początkowo Asyria była zbyt słaba, by wy¬korzystać okazję stworzoną przez druzgocą¬cą klęskę, jaką ponieśli Babilończycy z rąk Elamitów (ok. 1180). Mamy do czynienia ze

wzrostem jej potęgi w czasach panowania króla Tiglatpilesara I (wzmian. ok. 1115-ok. 1077). Zawładnął on małym huryckim kró¬lestwem Muszków w południowej Armenii i oparł się naporowi Aramejczyków. Po 1100 Asyria podbiła północną Babilonię, ponownie spustoszyła Babilon, nie zdołała jednak podbić południa tego kraju. Ze śmier¬cią Tiglatpilesara rozpoczął się następny okres upadku Asyrii; plagą Asyrii i Babilo¬nii stali się Aramejczycy, nękali oni tereny północnej Syrii i środkowej Mezopotamii.
ASYRYJSKIE WOJNY ok. 1244-ek. 1200 p.n.e. Po zakończeniu walk z huryckim królestwem Mitanni (patrz ASYRYJSKO-HU-RYCKIE WOJNY ok. 1350-1245 p.n.e.) staroasyryj-skie królestwo z łatwością uporało się z pozo¬stałymi rywalami, Hetytami i Babilończyka-mi. Czwartym wybitnym wodzem asyryjskim, który dokokał licznych podbojów, był król Tukultininurta I (wzmian. ok. 1244-ok. 1208), znany z greckich legend jako Nin os; jego imieniem nazwano czwartą stolicę Asyrii, Niniwę. Za jego panowania Asyria odniosła zwycięstwa nad Hetytami, osłabionymi wal¬kami z Egiptem (patrz KADESZ, BITWA o KA-DESZ ok. 1294 p.n.e.). Po zwycięstwie Asyryjczycy przesiedlili tysiące ludzi, aby w ten sposób opanować nowo zdobyte obszary w Mezopo¬tamii i wschodniej Anatolii (obecnie Turcja), kładąc w ten sposób ostatecznie kres hetyc-kiemu Nowemu Królestwu (patrz HETYTÓW PODBÓJ ANATOLU ok. iroo-ok. 1325 p.n.e.). Tukul¬tininurta rozpoczął również walkę Asyrii z Babilonią; jego wojska splądrowały Babilon i po raz pierwszy w historii Asyrii złupiły i zniszczyły jego świątynie. Tukultininurta był tyranem; został zabity podczas buntu własnych synów (1208). Jego śmierć i upadek asyryjskiego Starego Królestwa ok. 1200 pozwoliły Babilonii, zwłaszcza później, pod rządami króla Nabuchodonozora I (wzmian. 1146-1123), na krótko opanować ten region.
ASYRYJSKIE WOJNY ok. 746-609 p.n.e.
Asyryjskie imperium obejmowało najwięk¬szy obszar za panowania króla Tiglatpilesara

III (wzmian. 745-727), dowódcy wojskowe¬go, który zasiadł na tronie w wyniku prze¬wrotu pałacowego. Wraz ze swoimi wasala¬mi pobił buntujących się Babilończyków, podczas gdy druga armia asyryjska zdobyła w 743 syryjskie Uranu. W 740 Tiglatpilesar zajął Arpad, a w 738 pokonał koalicję pół-nocnosyryjską. Po tej klęsce wszyscy syryj¬scy książęta oraz władcy północnej Anatolii (obecna Turcja) zmuszeni byli płacić daninę Asyrii. W trakcie wojny toczącej się w latach 735-733 w Palestynie Tiglatpilesar w soju¬szu z królestwem Judy pokonał Izrael i zajął dużą część jego terytorium. W 732, po zdobyciu Damaszku, miasto zostało znisz¬czone, a Arabowie zmuszeni do płacenia daniny. Trzech następców Tiglatpilesara również przyczyniło się do wzrostu potęgi Asyrii. Za panowania króla Sargona II (wzmian. 722-705) Asyryjczycy podbili Sa¬marię i podporządkowali sobie Izrael; Sar-gon przesiedlił około 27 tysięcy Izraelitów do wschodniej Syrii. W 721 Sargon zwyciꬿył Elamitów. W 720 Sargon II pobił egip¬ską armię w Gazie, w 716 zdusił podsycany przez frygijskiego króla Midasa (wzmian. VIII w. p.n.e.) bunt w Cylicji i założył nową stolicę, nazwaną jego imieniem Dur-Szar-rukin (Chorsabad, Irak). Panowanie króla Sanheryba (wzmian. 705-681) było bardziej burzliwe. Najpierw Sanheryb zdławił po¬wstanie w Babilonii, którym kierował ara-mejski uzurpator. W 701 przeprowadził zwycięską kampanię w Syrii, odniósł zwy¬cięstwo nad armią egipską pod Elteke i ob¬iegł Jerozolimę, ale wycofał się w następst¬wie zarazy. Odniósł zwycięstwo nad armią Elamu. Nieustanne powstania Babilonii za¬kończyły się zdobyciem przez Sanheryba (689) Babilonu, zrównaniem go ziemią oraz zalaniem. Sanheryb został zamordowany w 681, co otworzyło drogę do tronu jego synowi Assarhaddonowi (zm. 669), który zawarł pokój z Babilończykami i Elamitami. Assarhaddon prowadził wojnę z Egiptem; w 671 zdobył Memfis i opanował cały ten kraj. Jego syn, Assurbanipal (wzmian. 669-626) panował w okresie, w którym
Suzuki Wallpaper
zaczęły się mnożyć oznaki wyczerpania państwa, choć początkowo Asyryjczycy wszędzie zwyciężali. W 667 i w 663 stłumili powstanie w Egipcie, w 663 zdobyli i spląd¬rowali Teby. W 653 brat Assurbanipala, Szamaszumukin, król Babilonu zbuntował się i stanął na czele szerokiej koalicji Elanu, Lidii i Aramejczyków. Assurbanipal w 648 zdobył Babilon po dwuletnim oblężeniu, jego władca popełnił samobójstwo. Pokonał Elamitów, w 639 zdobył Suzę. Ok. 650 jednak Egipt odzyskał niezależność. Po 635 wybuchła w Asyrii wojna domowa; synowie Assurbanipala jeszcze za jego życia rozpo¬częli walkę o tron, co umożliwiło Chaldej¬czykom zajęcie Babilonu w 629 i, za pano¬wania króla Nabopalassara (wzmian. 625-605), stworzenie imperium nowobabi-lońskiego. Syria podporządkowana Asyrii została zniszczona przez Scytów w 626. W 616 Medowie po raz pierwszy zaatakowali asyryjską stolicę Niniwę. W 614 zdobyli Assur. W 612 wraz z Babilończykami opa¬nowali Niniwę. Imperium asyryjskie prze¬trwało jeszcze trzy lata. Resztki armii asyryj¬skiej ukoronowały swego dowódcę na króla w nowej stolicy, Harranie, która w 610 została częściowo zniszczona przez Medów i Babilończyków. Armia poddała się w 609; od tego czasu Asyria zniknęła całkowicie z kart historii. Patrz także KARKEMISZ, BITWA POD KARKEMISZ 005 p.n.e.; MEGIDDO, DRUGA BITWA POD MEGIDDO 609 p.n.e..
ASYRYJSKO-HURYCKIE WOJNY ok. 1350--1245 p.n.e. W drugim tysiącleciu w Ana¬tolii (obecnie Turcja), jednocześnie tworzyli swe imperia Asyryjczycy i Huryci (patrz
HURYTÓW PODBOJE ok. 1700-ok. 1500 p.n.e.). Oko-
ło 1700 Huryci doszli do władzy w pó-łnocno-wschodniej Anatolii; około 1670 w stolicy Assur (Asz-Szarkat, Irak) nad rzeką Tygrys rozpoczęła rządy najstarsza dynastia asyryjska. W tym czasie Asyria była uzależniona od królestwa Hurytów Mitanni. Około 1350 doszło do konfliktu między asyryjskim władcą Aszuruballitem (wzmian. ok. 1365-ok. 1330) i królem Mi-

tanni, Tuszrattą, ponieważ Asyria zaatako¬wała Mitanni, prawdopodobnie z pomocą hetyckiego władcy Suppiluliumasa (ok. 1375-ok. 1335) (patrz HETYCKO-HURYCKIE WOJNY ok. 1620-ok. 1325 p.n.e.). Królestwo Mi¬tanni, już osłabione klęską zadaną przez Hetytów w 1380, straciło obszary w północ-no-wschodniej Mezopotamii, co przyczyniło się do powstania podwalin asyryjskiego imperium. W 1325 Mitanni i Asyria zawarły krótkotrwałe przymierze i wspólnie oswo¬bodziły podporządkowane Mitanni królest¬wo Hanilgabat spod władzy Hetytów. Jed¬nakże według kronik asyryjskich, za pano¬wania Adadnirari I (wzmian. ok. 1307-1275) w nieokreślonym bliżej czasie doszło do nowej wojny, w której Asyria pokonała dwóch kolejnych królów Mitanni. Królestwo Hanilgabat pozostało wrogiem Asyrii. Mimo wysiłków Hetytów i Babi-lończyków, by ocalić ostatnie królestwo huryckie, z uwagi na jego strategiczne zna¬czenie w sprawowaniu kontroli nad po¬łudniową Syrią, król Asyrii, Salmanassar I (wzmian. ok. 1274-1245) podbił je.
ASZANTI WOJNA PIERWSZA 1824-1831.
Na początku XIX w. konfederacja plemion murzyńskich Aszanti w Afryce Zachodniej zaczęła powiększać zajmowane przez siebie terytoria kierując się ku Złotemu Wybrzeżu (obecnie Ghana), zajętemu przez Brytyjczy¬ków. Sir Charles M'Carthy (1770-1824), gubernator brytyjskich posterunków wzdłuż Złotego Wybrzeża, starał się zamieszkującym wybrzeże osadnikom i plemionom zapewnić ochronę przed napadami wojowników Aszanti, został jednak pokonany i zabity. Z Wielkiej Brytanii nadeszły posiłki, w 1827 Aszanti ulegli. W 1831 Aszanti zrzekli się zwierzchnictwa nad częścią przybrzeżnych terytoriów. Druga wojna Aszanti 1873--1874. W 1873 Aszanti, którzy w latach 1863-1872 napadali na brytyjskie posterunki na Złotym Wybrzeżu, zaatakowali ten ob¬szar. Około 20 tysięcy wojowników Aszanti pokonało Brytyjczyków; Aszanti objęli wła¬dzę na tym terenie. Sytuacja uległa zmianie,

gdy generał sir Gamet Wolsely (1833-1913) został nowym gubernatorem i otrzymał posi¬łki z Wielkiej Brytanii. Żołnierze brytyjscy przedostali się przez pozycje Aszanti do Kumasi, ich stolicy, i w lutym 1874 zrównali ją z ziemią. W traktacie z Fomena Aszanti zgodzili się zapłacić poważne reparacje w wy¬sokości 50 tysięcy uncji złota i zobowiązali się do zaniechania praktyki składania ofiar z ludzi. Trzecia wojna Aszanti 1893-1894. Nowy wódz Aszanti, Prempeh (1871-1931), znowu rozpoczął napady na brytyjskie tery¬torium. Doszło do krwawych potyczek. Bry¬tyjczycy usiłowali zmusić Prempeha do za¬warcia porozumienia. W 1894 Aszanti zgo¬dzili się na brytyjski protektorat nad zajmo¬wanym obszarem. Czwarta wojna Aszanti 1895-1896. Prempeh odmówił zapłacenia odszkodowania nałożonego na Aszanti po trzeciej wojnie z Brytyjczykami, nie chciał również tolerować brytyjskich mieszkańców na tym obszarze. Wybuchła wojna. Wojska brytyjskie ponownie zajęły Kumasi, stolicę Aszanti, ujęli Prempeha i innych wodzów i wydalili ich z kraju. Rozwiązano konfedera¬cję Aszanti i ustanowiono protektorat.
ATLANTYK, BITWA O ATLANTYK 1940--1943. Po wybuchu ŚWIATOWEJ WOJNY II Wielka Brytania wprowadziła blokadę obszarów Europy znajdujących się pod oku¬pacją niemiecką. Blokada była mało skutecz¬na. Niemieckie okręty podwodne storpedo¬wały i zatopiły na Morzu Północnym wiele statków handlowych z dostawami żywności i sprzętu wojskowego dla Wielkiej Brytanii, co pociągnęło za sobą racjonowanie żywno¬ści na Wyspach Brytyjskich od 1940. Okręty podwodne zatapiały również lotniskowce, niszczyciele i inne okręty. Gdy Stany Zjed¬noczone zaczęły na mocy uchwały Lend--Lease wysyłać drogą morską towary prze¬znaczone dla tych państw europejskich, których obrona miała istotne znaczenie dla Ameryki, okręty marynarki USA zaczęły patrolować zachodnią część Atlantyku, a sa¬moloty brytyjskich Królewskich Sił Powie¬trznych patrolowały morskie szlaki komu-

nikacyjne od wschodu. Duże konwoje ame¬rykańskich statków handlowych zbierały się na zachód od Islandii i na Atlantyku eskortowane były przez okręty wojenne Wielkiej Brytanii. 31 października 1941 niemiecki okręt podwodny zatopił u wy¬brzeży Islandii amerykański niszczyciel Reuben James (zginęło blisko 100 maryna¬rzy). Wówczas Kongres USA odwołał Akt Neutralności; statki amerykańskie zostały uzbrojone i zaczęły wpływać na wody objęte wojną. W 1942 i w początkach 1943 liczba statków zatopionych przez okręty podwodne wzrosła, gdyż Niemcy rozszerzyli taktykę tzw. wilczych stad, czyli grup liczących 15-20 okrętów podwodnych, które koor¬dynowały swoje ataki. Brytyjczycy wprowa¬dzili wówczas dwa wynalazki, które w pier¬wszych miesiącach 1943 zmieniły sytuację. Był to aparat na fale o wysokiej częstotliwo¬ści do określania kierunku oraz radar na fale centymetrowe. Oba urządzenia umoż¬liwiały aliantom określenie położenia okrę¬tów podwodnych i skuteczne ich zwalczanie. Zatopiono tak wiele okrętów podwodnych, że od drugiej połowy 1943 Niemcy nie byli w stanie w istotny sposób zagrozić żegludze; alianci opanowali sytuację na szlakach ko¬munikacyjnych na Atlantyku i innych mo¬rzach.
AUGSBBURSKIEJ LIGI WOJNA 1688-1697
(wielkiej koalicji wojna). Opanowywanie przez króla Francji Ludwika XIV (1638-1715) przygranicznych terenów Nie¬miec, po HOLENDERSKIEJ WOJNIE przyczyniło się do powstania obronnego przymierza, które zawiązały Zjednoczone Prowincje (Holandia), habsburska Austria, Szwecja, część książąt niemieckich. Przy¬mierze zwano Ligą Augsburską lub, po 1689, Wielką Koalicją. Ludwik przypusz¬czał, że wojna w Niemczech będzie krótko¬trwała i łatwa; tymczasem w Anglii w wy¬niku WSPANIAŁEJ REWOLUCJI 1688 obalono króla Jakuba II (1633-1701) i wpro¬wadzono na tron króla Wilhelma Orań-skiego, który chciał powstrzymać podboje
Toyota Wallpaper
Ludwika. Aby związać siły Wilhelma na Wyspach Brytyjskich, Ludwik wsparł pie¬niędzmi i wojskiem Irlandię, która stanęła po stronie Jakuba (patrz IRLANDZKA WOJNA 1689-1691), ale jego plany pokrzyżowało zwy¬cięstwo Wilhelma w bitwie pod Boyne w 1690. Mając najlepszą w Europie flotę, Ludwik usiłował pokonać Wielką Koalicję na morzu; okręty francuskie rozbiły angiel-sko-holenderską flotę u Beachy Head w 1690, ale później, w 1692, poniosły druz¬gocącą klęskę w bitwie pod La Hougue; odtąd koalicja miała zdecydowaną przewagę na morzu. Ludwik mógł prowadzić działa¬nia zaczepne tylko na lądzie. Koalicja po¬większyła się jeszcze o Sabaudię i Hiszpanię. Wspaniały manewr oskrzydlający francus¬kiej kawalerii w bitwie pod Fleurus w 1690 zapewnił zwycięstwo Francuzom pod wodzą Franciszka Luksemburga (1628-1695); zgi¬nęło około 6000 żołnierzy angielskich, hisz¬pańskich i niemieckich, a 8000 wzięto do niewoli. Luksemburg kilkakrotnie odnosił zwycięstwa w hiszpańskich Niderlandach; najważniejsze z nich stanowią bitwy pod Namurem i pod Steenkerke (1692), a w 1693 pod Neerwinden. Wyczerpanie zmusiło Sa¬baudię do zawarcia odrębnego pokoju w 1696. Ludwik prowadził wojnę nadal, ale śmierć jego niezwyciężonego wodza, Luk¬semburga (1695) i upadek Namuru w 1695 skłoniły go do przystąpienia do poufnych negocjacji z Wilhelmem Orańskim. Wojna zakończyła się traktatem zawartym w Rys-wick między 20 września a 30 października 1697, w którym Ludwik uznał Wilhelma królem Anglii, Holendrzy zyskali ustępstwa handlowe, a Francja i członkowie Wielkiej Koalicji zwrócili większość terytoriów zdo¬bytych od 1679. Patrz także KRÓLA WIL¬HELMA WOJNA 1689-1697; LUDWIKA xiv INWA¬ZJA REŃSKA 1688-1689; HISZPAŃSKA WOJNA SUKCESYJNA 1701-1704.
AURANGZEBA WOJNY 1636-1657. Szah-dźahan (1592-1666), władca państwa Mo-gołów w Indiach powierzył swemu synowi Aurangzebowi (1618-1707) w 1634 dowodź-

two 10 tysięcy jazdy. W 1636 został on nababem (wicekrólem) regionu Dekan; do jego obowiązków należało również zapew¬nienie spokoju w niedawno podporządko¬wanych sułtanatach Bidźapur i Golkonda i powstrzymanie ekspansji królestwa Mara-thów w zachodnim Dekanie. Aurangzeb zdobył liczne twierdze Marathów i opano¬wał nowe terytoria, ale w 1644 został zdjęty z tego stanowiska. W 1645 został mianowa¬ny gubernatorem przysparzającego wiele kłopotów Gudżaratu, a później został guber¬natorem jeszcze bardziej kłopotliwego Bal-chu w Transoksanii (1647), gdzie jego woj¬ska osiągnęły zdecydowane zwycięstwo nad wojowniczymi Turkami uzbeckimi. Jednak¬że później armia Mogołów musiała się wy¬cofać. Aurangzeb został gubernatorem pro¬wincji Multanu w Afganistanie. Wezwany na odsiecz Kandaharu oblężonego przez Persów, przybył po jego upadku. Jego ob¬lężenie zakończyło się niepowodzeniem (patrz MOGOŁÓW WOJNA z PERSJĄ 1649-1553). W 1650 uzyskał zwycięstwo nad Persami pod Szach Mir. W 1652 Aurangzeb oblegał Kandahar również bez powodzenia. Popadł w niełaskę i został ponownie wysłany do Dekanu (1653), gdzie walczył z powodze¬niem z sułtanatem Golkonda (1656), ale ojciec narzucił mu zawarcie pokoju. Jego dalsze działania w Dekanie przerwał wy¬buch MOGOŁÓW WOJNY DOMOWEJ 1657-1659.
AURELIANA WOJNA PRZECIWKO TETRYKO-Wl 273-274. W 270 Gajusz Pius Ezuwiusz Tetryk (zm. ok. 276), możnowładca galijski, został ogłoszony cesarzem Galii (Francja), Brytanii i północnej Hiszpanii. Jego prowin-cjalne cesarstwo wstrząsane było buntami armii i napadami Germanów (patrz RZYM-SKO-GOTYCKIE WOJNY). Dążąc do ponownego przyłączenia terytorium Tetryka do impe¬rium rzymskiego, cesarz rzymski Aurelian (212P-275) przekroczył z armią Alpy i ru¬szył przez Galię na północ. W końcu 273 stoczył bitwę pod Chalons-sur-Marne z ar¬mią Tertyka. Gdy ta zaczęła przegrywać,

Tetryk zbiegł do Aureliana. W ciągu kilku miesięcy Aurelian zdobył państwo rywala. Tetryk wziął udział w triumfie cesarza w Rzymie (274), później mu przebaczono i mianowano gubernatorem południowej Italii.
AURELIANA WOJNA PRZECIWKO ZENOBII 271 -273. Gdy Rzym zajęty był walką z Go¬tami na Bałkanach (patrz RZYMSKO-GOCKIE WOJNY), Zenobia (zm. po 274), królowa Palmiry, miasta w środkowej Syrii, opano¬wała Syrię, znaczną część Azji Mniejszej i Egipt. W 271 ogłosiła swojego syna Wabal-lata (zm. 273?) augustem (cesarzem), a siebie augustą. Dowiedziawszy się o tym, nowy cesarz rzymski Aurelian (212P-275) popro¬wadził wojska do Azji Mniejszej. W pobliżu Antiochii w 271 pobił pancernych kawale-rzystów i pieszych łuczników z Palmiry. Mimo pościgu Rzymian wojska Palmiry wycofywały się w całkowitym porządku. W 272 Aurelian zwyciężył je ponownie w bitwie pod Emesą (Homs, Syria), po czym obiegł Palmirę. Zenobia, która poje¬chała po posiłki do Persji, została schwyta¬na, a Palmira się poddała. Aurelian opuścił Palmirę, ale wkrótce wrócił, gdyż wybuchło tu powstanie. Rzymianie zdobyli Palmirę i obrócili ją w gruzy. Podobno Zenobia uczestniczyła w triumfie cesarza w 274.
AUSTRALIJSKI BUNT RUMOWY 1808. Wil-liam Bligh (1754-1817), gubernator Nowej Południowej Walii w Australii, wydał zakaz płacenia alkoholem za towary. Wielu kolo¬nistów poparło próby normalizacji handlu, jednakże część uważała, że gubernator nie powinien ingerować. Wzajemne oskarżenia zakończyły się zaaresztowaniem Bligha przez komendanta Korpusu Nowej Połu¬dniowej Walii. Bligh przebywał w więzieniu ponad rok, w końcu zgodził się wyjechać do Anglii. Zawrócił jednak z drogi, popłynął do Sydney i usiłował odzyskać władzę. W 1809 rząd brytyjski uznał rozwiązanie zatargu między gubernatorem a wojskiem za niemożliwe i odwołał Bligha; komen-

danta garnizonu obciążono później odpo¬wiedzialnością za zorganizowanie buntu.
AUSTRALIJSKI BUNT SKAZAŃCÓW IRLAN¬DZKICH 1804. Grupa irlandzkich krymi¬nalistów i więźniów politycznych zesłanych do Australii, często bez wyroków sądowych, w marcu 1804 przygotowywała bunt w Ca-stle Hill, na przedmieściach Sydney. Gdy jeden ze spiskowców zdradził, władze wprowadziły stan wyjątkowy i bez trudu stłumiły bunt. Ośmiu ludzi powieszono, innych wychłostano, pozostałych prowo¬dyrów buntu przeniesiono do Newcastle nad rzeką Hunter.
AUSTRIACKA REWOLUCJA 1848-1849. Re-
wolucja w Paryżu w 1848 (patrz FRANCUSKA REWOLUCJA 1848) stała się bodźcem do de¬monstracji na rzecz reform politycznych i gospodarczych w innych krajach, zwłasz¬cza w Cesarstwie Austriackim (patrz PIĘCIO¬DNIOWE POWSTANIE ms; WĘGIERSKA REWO¬LUCJA 1848-1849; WŁOSKA REWOLUCJA 1848-1849). Podobnie jak we Francji i w Niem¬czech (patrz NIEMIECKA REWOLUCJA im), austriaccy rewolucjoniści odnosili począt¬kowo sukcesy, ale ostatecznie ponieśli poraż¬kę. 13 marca pokojowa demonstracja w Wie¬dniu przekształciła się w burzliwe rozruchy. Rząd austriacki przeraził się do tego stopnia, że cesarz zdymisjonował arcykonserwatyw-nego ministra spraw zagranicznych Kle¬mensa von Metternicha (1773-1859), który zbiegł do Anglii. 15 marca 1848 cesarz Ferdynand (1793-1875), aby uspokoić na¬stroje, obiecał nadać liberalną konstytucję, znieść cenzurę prasy i powołać radę mini¬strów. Daleko jednak było do spełnienia tych obietnic. Przygotowano trzy wersje konstytucji; pierwsza, konstytucja Pillers-dorfa, gotowa była już 8 kwietnia 1848. Dawała ona Czechom prawo do własnego parlamentu, a Praga miała otrzymać odrębną konstytucję. Projekt Pillersdorfa przewidy¬wał ustanowienie monarchii konstytucyjnej i prawo głosu dla wszystkich obywateli. Jednak cesarski premier, pragnąc udaremnić
Suzuki Wallpaper
jej uchwalenie, rozwiązał Reichstag (zgro¬madzenie ustawodawcze) i zaaresztował zwolenników reform. Oburzenie opinii pub¬licznej wyrażane spokojnie i bez gwałtów zmusiło zgromadzenie ustawodawcze do ponownego zebrania się i opublikowania projektu konstytucji 25 kwietnia 1848. Póź¬niej proces wdrażania reform uległ zahamo¬waniu, ponieważ rząd był zajęty innymi sprawami. 6 października 1848 w Wiedniu wybuchło nowe powstanie, które po trzech dniach brutalnie stłumiono. Reichstag roz¬począł prace nad nową, mniej liberalną konstytucją, a wkrótce potem cesarz ab-dykował na rzecz swojego syna, Franciszka Józefa (1830-1916), który miał zdecydowa¬nie reakcyjne poglądy. Reichstag został przeniesiony na Morawy i niebawem roz¬wiązany. 4 marca 1849, prawie rok po powstaniu wiedeńskim, ukazała się ostatecz¬na wersja konstytucji przyznająca społeczeń¬stwu równość wobec praw bez względu na narodowość, ograniczoną formę reprezen¬tacji, zniesienie feudalizmu i niewolnictwa oraz zreformowane sądownictwo. Konstytu¬cja nie była tak liberalna ani demokratyczna jak wersja Pillersdorfa, została jednak po¬słusznie przyjęta, a do potulności wobec władz skłaniała także obecność wojsk rosyj¬skich, które zaproszono (w maju 1849) do „ochrony" Cesarstwa Austriackiego.
AUSTRIACKA WOJNA SUKCESYJNA 1740--1748. Po śmierci cesarza Świętego Cesars¬twa Rzymskiego Karola VI (1685-1740) kilku pretendentów zakwestionowało Sank¬cję Pragmatyczną (1713), na podstawie któ¬rej córka Karola VI, Maria Teresa (1717-1780), została władczynią austriac¬kiego (habsburskiego) państwa ojca, for¬malnie złożonego z kilku państw. Kilku władców europejskich pragnęło przejąć jakąś część ziem państwa austriackiego. Najwięk¬sze pretensje rościł sobie król pruski, Fry¬deryk II Wielki (1712-1786), który w 1740 dokonał najazdu na Śląsk, wysuwając nie¬zbyt uzasadnione roszczenia do tej prowincji (patrz ŚLĄSKA WOJNA PIERWSZA 1740-1742).

Z różnych powodów sojusz z Fryderykiem Wielkim zawarły później Francja, Hiszpa¬nia, Bawaria i Saksonia, co rozpętało po¬wszechną wojnę między państwami euro¬pejskimi. Z pomocą Marii Teresie przyszła jako pierwsza Wielka Brytania, przeciw¬niczka Hiszpanii w wojnie o ucho JEN-KINSA. Wojska Marii Teresy walczyły w całej Europie Środkowej i Zachodniej staczając około 20 bitew, w tym pięć dużych. W latach 1741-1742 wojska austriackie przegrywały. Aby zapewnić sobie neutral¬ność Fryderyka, Maria Teresa ustąpiła Pru¬som Śląsk (1742). Ponieważ w 1741 Praga została zdobyta przez armię bawarską i fran¬cuską, wojska austriackie obiegły ją i odzys¬kały, następnie opanowały Bawarię. W 1743 cesarzowa zyskała sojusznika - Saksonię i nakłoniła Sardynię do udzielenia jej po¬mocy w walce z Hiszpanią i Neapolem we Włoszech. Wojska Marii Teresy odrzuciły siły francuskie na zachód w kierunku Renu. Wojska angielsko-austriacko-hanowerskie spotkały się z Francuzami pod Dettingen w Bawarii 27 czerwca 1743. Francuska kawaleria zaatakowała przedwcześnie; pie¬chota brytyjska dowodzona osobiście przez króla Jerzego II (1683-1760) i wspomagana przez oddziały heskie i hanowerskie zdzie¬siątkowała Francuzów, nim nadeszły posi¬łki. Wojska francuskie wycofały się za Ren. Francja nie podjęła dalszych działań w Nie¬mczech, natomiast skierowała się w stronę austriackich Niderlandów. W 1744 zanie¬pokojony austriackimi sukcesami Fryderyk powtórnie przystąpił do wojny (patrz ŚLĄS¬KA WOJNA DRUGA 1744-1745). Francuzi wkro¬czyli do austriackich Niderlandów uzys¬kanych przez Austrię w wyniku HISZPAѬSKIEJ WOJNY SUKCESYJNEJ i rozpo¬częli oblężenie Tournai. 11 maja 1745 pod Fontenoy armia angielsko-holendersko-ha-nowerska pod wodzą Williama księcia Cum-berland (1721-1765) zaatakowała Francu¬zów, którymi dowodził marszałek Maurycy Saski (1696-1750). Prawe skrzydło sprzy¬mierzonych przebiło się przez linię redut, ale zostało osłabione, a następnie rozbite
Viper Wallpaper
przez kontratak francuski. Tournai się pod¬dało, Francuzi ruszyli dalej, by zdobyć Brukselę. W tym czasie zmarł Karol bawar¬ski, pretendent do austriackich posiadłości (1745). Austria i Bawaria zawarły pokój; Bawaria odzyskała wszystkie ziemie zajęte przez Austrię w zamian za poparcie mał¬żonka Marii Teresy, Franciszka I (1700--1765) podczas elekcji na cesarza Świętego Cesarstwa Rzymskiego. Teraz bez sojusz¬ników pozostał pruski Fryderyk; wojska cesarskie weszły na Śląsk. Fryderyk miał tu skoncentrowane 65 tysięcy ludzi, 4 czerwca 1745 pod Dobromierzem (Hohenfriedeber-giem) zaatakował on lewe (saskie) skrzydło przeciwnika i rozbił je, zanim nadeszła reszta armii. Następnie Prusacy zaatakowali główne siły austriackie, zmusili je do od¬wrotu i ruszyli za nim w pościg. Dwie armie sprzymierzonych podjęły działania zaczepne 24 listopada 1745 pod Henners-dorf, na granicy śląsko-saskiej, wojsko Fry¬deryka rozbiło jedną z tych armii. Prusacy ruszyli następnie naprzeciw armii saskiej. Prusacy zaatakowali i pobili Sasów 14 grud¬nia 1745 pod Kesselsdorf, w pobliżu Drezna. Wojska Marii Teresy, pobite czterokrotnie w ciągu siedmiu miesięcy, były wstrząśnięte moralnie. W tej sytuacji, jedenaście dni po klęsce pod Kesselsdorf, Maria Teresa zgo¬dziła się na podpisanie traktatu drezdeń-skiego. Fryderyk utrzymał Śląsk, a w zamian uznał wybór męża Marii Teresy na cesarza Świętego Cesarstwa Rzymskiego. Działania wojenne prowadzono jeszcze we Flandrii i Włoszech, a okresowo nawet w Ameryce Północnej i Indiach (patrz KARNATIK, WOJ¬NY w KARNATIKU; KRÓLA JERZEGO WOJNA 1744-1748). W końcu wyczerpani przeciwnicy zawarli 18 października 1748 traktat w Aix-la-Chapelle, w którym uznano Sank¬cję Pragmatyczną, zatwierdzono aneksję Ślą¬ska przez Fryderyka Wielkiego i przyznano Hiszpanii pewne tereny we Włoszech, jed¬nakże nie rozstrzygnięto konfliktów kolo¬nialnych między Francją i Wielką Brytanią. Patrz także FRANCUZÓW i INDIAN WOJNA 1754-1763; SIEDMIOLETNIA WOJNA 1756-1763.

AUSTRIACKO-PRUSKA WOJNA 1756-1763.
Patrz SIEDMIOLETNIA WOJNA 1756-1703.
AUSTRIACKO-PRUSKA WOJNA 1866. Patrz
SlEDMIOTYGODNIOWA WOJNA 1866.
AUSTRIACKO-ROSYJSKO-TURECKA WOJNA.
Patrz R.OSYJSKO-TURECKA WOJNA 1736-1739.
AUSTRIACKO-SZWAJCARSKA WOJNA 1385--1388. W XIII i XIV w. gminy i kantony Szwajcarii zostały podporządkowane rosną¬cym w siłę arystokratycznym rodom głównie leopoldyjskiej gałęzi domu Habsburgów. Na¬pór z zewnątrz prowadził do zawiązywania przez górali nieformalnych związków dla wspólnej obrony. W1291 doszło do „szwajcar¬skiego buntu"; trzy kantony (Uri, Schwyz i Unterwalden) zawarły Związek Wieczysty, który stał się zalążkiem Związku Szwajcar¬skiego. Związek pobił Habsburgów pod Mor-garten (1315), odparł najazd Bawarczyków i zawarł pokój, w którym Habsburgowie zaakceptowali istniejący stan rzeczy (1355). W 1368 na krótko utracił Zurych na rzecz Habsburgów, ale w 1385 znów musiał ode¬przeć najazd Habsburgów pod wodzą austriac¬kiego księcia Leopolda III (1351-1386). Leo¬pold usiłował zdobyć terytoria w Szwabii i w południowych Niemczech, jego działania wojenne objęły też ziemie Związku. Pod koniec tegoż roku wojska Lucerny zajęły należące do Habsburgów Rothenburg i Sem-pach. W odwecie za to Leopold najechał Związek Szwajcarski. W pobliżu wsi Sempach kolumna ciężkiej jazdy austriackiej, która ze względu na warunki terenowe musiała się spieszyć, z łatwością przedarła się przez przednie straże szwajcarskie, ale zaraz natknꬳa się na główne siły Związku Szwajcarskiego i uległa im. Druga kolumna spieszonych jeźdźców została pobita, nim zdołała ustawić się w szyku bojowym. Trzecia kolumna au¬striacka uciekła, a Leopold oraz jego spieszeni rycerze zginęli w walce. To wielkie zwycięst¬wo nad Leopoldem podniosło ducha Związ¬ku, którego wojska zwyciężały we wszystkich późniejszych bitwach, między innymi w bit-

wie pod Nafels w 1388. Wojska kantonu Glarus urządziły tam zasadzkę, lawiną głazów zdezorganizowały szyki sił austriackich, a po¬tem rozgromiły jazdę i piechotę. Nastąpił rozejm, w czasie którego Szwajcarzy powięk¬szyli swoje wojska. Austriacy podpisali z Zu¬rychem dwudziestoletni pokój (1394) zrzeka¬jąc się praw do Lucerny, Zugu i Glarus (który po zwycięstwie pod Nafels został członkiem Związku). Związek, do którego należało już osiem kantonów - Uri, Schwyz, Unterwalden, Lucerna, Zurych, Berno, Zug i Glarus - pod¬porządkował się cesarzowi Świętego Cesarst¬wa Rzymskiego (wprawdzie cesarz był z rodu Habsburgów, jednakże z linii nieprzychylnej linii austriackiej), ale był organizacją autono¬miczną.
AUSTRIACKO-SZWAJCARSKA WOJNA 1460.
Chociaż Austriacy zostali wyparci z Argowii w 1450 (patrz STARA WOJNA ZURYSKA 1436-1450), austriacka linia Habsburgów nadal dążyła do opanowania Szwajcarii. Austriacki książę Zygmunt (zm. 1496) odziedziczył Tyrol, a cesarz Świętego Cesarstwa Rzym¬skiego, Fryderyk III (1415-1493), Habs¬burg, lecz z linii rywalizującej z austriacką, musiał wybierać między prawami Cesarstwa w Szwajcarii a prawami rodu Habsburgów. Dokonał złego wyboru: poparł Habsburgów i usiłował doprowadzić do podziału Związku Szwajcarskiego. Fryderyk błędnie ocenił lojalność członków Związku oraz jego siły wojskowe. Związek pozyskał dwóch nowych członków - Appenzell i Steinhausen; zawarł również przymierze z opactwem Sankt Gal-len oraz Rapperswil i Stein nad Renem. Cesarz Fryderyk groził Związkowi, ale go nie atakował. Gdy arcyksiążę Zygmunt zo¬stał ekskomunikowany w związku z tra¬dycyjnymi problemami z inwestyturą, Szwajcarzy w 1460 wyprawili swoje wojska na północ aż po rzekę Ren, nie napotykając prawie żadnego oporu. Szwajcarskie wojska zajęły Frauenfeld, bez powodzenia oblegały Wintertur i wyzwoliły spod okupacji Zyg¬munta kanton Turgowia. Pokój w Kon¬stancji w 1461 pozostawił w posiadaniu

Habsburgów zaledwie kilka twierdz na południe od Renu i uwolnił Szwajcarów od najazdów Habsburgów aż do czasu AUSTRIACKO-SZWAJCARSKIEJ WOJ¬NY 1499.
AUSTRIACKO-SZWAJCARSKA WOJNA 1499
(szwajcarsko-szwabska wojna). Wyparci z Argowii, a tym samym ze Szwajcarii, austriaccy Habsburgowie nie rezygnowali z tych terenów. Habsburski cesarz Świętego Cesarstwa Rzymskiego, Maksymilian I (1459-1519), usiłował narzucić wschodniej części Szwajcarii (granica austriacko-szwaj-carska była sporna) swą władzę i ściągać tam podatki. Wspomagani przez Francję Szwajcarzy stawili opór. Doszło do wojny. Większość żołnierzy cesarskich była z po¬chodzenia Szwabami (południowe Niemcy). Przegrywali potyczki pod Yaduz, Walgan, Bruderholz i Schwaderloo oraz bitwy pod Frastenz, Calven i Domach (decydujące zwycięstwo Szwajcarzy odnieśli 22 lipca 1499). W traktacie bazylejskim z 22 września 1499 Maksymilian uznał niepodległość Szwajcarii.
AUSTRIACKO-TURECKA WOJNA 1529--1333. W bitwie pod Mohaczem 1526 (WĘ-GIERSKO-TURECKA WOJNA 1521--1526) poległ król Ludwik II Węgierski. Doszło do podwójnej elekcji. Jeden z ob¬ranych królów Ferdynand Habsburg w 1528 wyparł z Węgier swego rywala, Jana Zapolyę (1487-1540), który uszedł do Polski. Zapo-lya już w 1527 zwrócił się do Turcji o pomoc przeciwko Austrii. Sułtan Sulejman I Wspa¬niały (1496-1566), który ślubował zdobyć Wiedeń, zmobilizował wojsko, wyruszył w 1529 i opanował Węgry, następnie ruszył na Wiedeń. Ta wyprawa miała małe szansę powodzenia. Sułtan wyruszył zbyt późno, marsz do Belgradu trwał trzy miesiące, pogoda była zła, a Wiedeń wykorzystał zwłokę, by wzmocnić mury obronne. Turcy bez powodzenia oblegali Wiedeń (27 wrześ¬nia-14 października 1529), po czym Sulej¬man wycofał się, a Austriacy ruszyli za nim.

Zapolya przebywał w Budzie. Arcyksiążę austriacki Ferdynand (1503-1564) był tak przerażony wojną, że zaproponował Turkom złożenie daniny w zamian za całe Węgry. Wydawało się, że wojna się skończyła, jed¬nak Sulejman, rozgniewany swoją porażką, w 1532 jeszcze raz spróbował opanować Austrię. Wyruszył z Konstantynopola wcze¬śnie, ale przez cały sierpień związało go oblężenie austriackiej twierdzy w Guns (Koszeg), która wytrzymywała szturmy Tur¬ków. Armia Sulejmana wyruszyła w kierun¬ku Wiednia pustosząc po drodze kraj, ale w końcu zawróciła. W 1533 Austria i Turcja zawarły rozejm, Sulejman wrócił do kraju, by kontynuować TURECKO-PERSKĄ WOJNĘ 1529-1533. Jednakże żołnierze tu¬reccy nadal dokonywali najazdów na Węgry habsburskie, co stało się przyczyną wzno¬wienia działań wojennych (patrz AUSTRIAC¬KO-TURECKA WOJNA 1537-1547).
AUSTRIACKO-TURECKA WOJNA 1537--1547. Austriacy w 1597 wznowili wojnę z Turcją (patrz AUSTRIACKO-TURECKA WOJNA 1529-1533): 24 tysięcy żołnierzy wojsk au-striacko-czeskich obiegło osmańską twierdzę Essek (Ossijek), ale zostały one pobite. Sulejman I podejrzewał, że hospodar Moł¬dawii był w zmowie z Wiedniem. W 1538 Sulejman wtargnął do Mołdawii i ustanowił tam nowego hospodara. Jan Zapolya (1487-1540), król Węgier, i arcyksiążę au¬striacki Ferdynand (1503-1564) zawarli układ, który miał powstrzymać ich od wojny - aż do śmierci Zapolyi każdy z nich miał zatrzymać tereny, którymi władał, po śmie¬rci Zapolyi Ferdynand odziedziczyłby jego ziemie. Jan nie uzgodnił układu z Sulej-manem, ani go nawet o nim nie poinfor¬mował. Ożenił się (1539) i zmarł w rok później, pozostawiając syna, Jana II Zyg¬munta (1540-1571). Ferdynand w myśl układu z 1538 chciał opanować Węgry i ru¬szył z wojskami na Budę, ich stolicę. Sulej¬man się temu przeciwstawił, Turcy pośpie¬sznie zajęli Budę, zdobyli pobliski Peszt, następnie zażądali zwrotu wszystkich ziem
Volkswagen Wallpaper
zajętych przez Austriaków po śmierci Zapo-lyi oraz wypłaty daniny za austriacką część Węgier. Austriacy nie wyrazili zgody. W 1543 z Belgradu wyruszyła wyprawa turecka i zajęła wszystkie twierdze na drodze do Budy, w tym Szekesferhervar (Stuhlweis-senberg), oraz Ostrzykom (Esztergom, Grań) największe w tym regionie. Sulejman wrócił potem do Konstantynopola, by wziąć udział w toczącej się TURECKO-PER-SKIEJ WOJNIE 1526-1555, ale jego bejo¬wie (gubernatorzy) prowadzili nadal działa¬nia wojenne, zajmując w 1544 Styrię, Karyn-tię i Chorwację. W tej sytuacji, pozbawiony pomocy z zewnątrz Ferdynand wystąpił w 1545 o rozejm. Zawarto go jednak dopiero w 1547 w Adrianopolu i jedynie na pięć lat. Ferdynand zatrzymał austriacką część Wę¬gier za roczną daninę dla osmańskiego imperium wynoszącą 30 tysięcy dukatów
(patrz AUSTRIACKO-TURECKA WOJNA 1551--1553).
AUSTRIACKO-TURECKA WOJNA 1551--1553. Pokój zawarty w Adrianopolu, który zakończył AUSTRIACKO-TURECKA WOJ¬NĘ 1537-1547, nie przetrwał przewidywa¬nych pięciu lat. Arcyksiążę austriacki Fer¬dynand (1503-1564) nie mógł pogodzić się z tym, że osmański paszałyk (prowincja paszy) Budy oddzielał austriacką część Wę¬gier od Siedmiogrodu. Wcześniej królowa matka węgierskiego króla Jana II Zygmunta (1540-1571) protestowała w Porcie przeciw¬ko temu, że przydzielony jej doradca i regent rządzący w imieniu Jana, Jerzy Martinuzzi (1482-1551), zyskał zbyt dużą władzę i w 1551 usiłował zmusić ją, by oddała Siedmiogród w zamian za równoważne te¬rytorium austriackie, przede wszystkim za Śląsk. Aby doprowadzić do takiej zamiany, Ferdynand obiegł Lippę, stolicę Siedmio¬grodu, Martinuzzi pełnił rolę pośrednika. Turcy wysłali wojska w celu zdobycia Lip-py, chcieli w niej pozostawić swój garnizon. Ferdynand podejrzewał, że Martinuzzi jest zdrajcą i kazał go zamordować. W trzech kolejnych wyprawach wojennych Turcy

zdobyli trzy twierdze, podbili Temeswar i przekształcili go w nową prowincję turec¬ką, ale w 1552 nie udało im się zdobyć twierdzy Eger (Erlau). W rok później walki ustały, główne siły tureckie wyruszyły na południe, by wziąć udział w TURECKO--PERSKIEJ WOJNIE 1526-1555. Austriacy bezskutecznie usiłowali wykorzystać nieofi¬cjalny rozejm i uzyskać część Węgier na drodze dyplomatycznej. Formalny pokój został zawarty dopiero w dziesięć lat póź¬niej; układ pokojowy potwierdził jedynie warunki uzgodnione w 1547. Węgry pozo¬stały podzielone na trzy części: austriacką, turecką (Buda) i siedmiogrodzką.
AUSTRIACKO-TURECKA WOJNA 1566.
W 1565 Kawalerowie Maltańscy (dawni joannici), dowodzeni przez Jeana de La Yalette (1494-1568), wytrzymali tureckie oblężenie Malty. Osmański sułtan Sulejman I Wspaniały (1496-1566) dążył do uzys¬kania jakiegoś zwycięstwa, by zrekompen¬sować to niepowodzenie. W tym celu zwró¬cił się na Węgry, gdzie pragnął również pomścić porażkę, jaką było odstąpienie od oblężenia Egeru (Erlau) (patrz AUSTRIAC-
KO-WĘGIERSKA WOJNA 1551-1553). Jako pre-
tekst do wojny posłużyło mu nieuiszczenie przez Maksymiliana II {4527-1576), na¬stępcy cesarza Świętego Cesarstwa Rzym¬skiego Ferdynanda I (1503-1564), daniny płaconej za austriacko-węgierskie ataki na Siedmiogród. W 1566 ogromna armia turec¬ka dowodzona przez Sulejmana rozpoczęła oblężenie ufortyfikowanego miasta Sziget; Turcy zdobyli miasto, nie udało im się jednak zdobyć zamku bronionego przez chorwackiego komendanta, Miklósa Zrinyia (1508-1566), który ślubował walczyć do ostatniego człowieka. Gdy mury twierdzy były już niemal całkowicie zburzone, Zrinyi zapalił lonty w prochowni i poprowadził wypad, w którym zginęli on i jego ludzie. Sulejman zmarł dwa dni wcześniej, ale fakt ten trzymano w tajemnicy, by nie spowodo¬wało to obniżenia morale w wojsku. Gdy Turcy wdarli się do twierdzy, wybuch

w prochowni pochłonął około 3500 ofiar. Po osiągnięciu tego pyrrusowego zwycięstwa zawiadomiono wojska o śmierci Sulejmana. Zabalsamowane zwłoki Sulejmana przewie¬ziono do Konstantynopola. Patrz także WE-
NECKO-TURECKA WOJNA 1570-1573.
AUSTRIACKO-TURECKA WOJNA 1591-1606
(piętnastoletnia wojna, „długa wojna"). Od czasu poprzedniej wojny austriacko-turec-kiej sporadycznie dochodziło do starć na granicy między osmańską a austriacką czꜬcią Węgier, ale w 1591 ich intensywność wzrosła, a przegrana Turków w Bośni w wal¬ce z wojskami chorwackimi pod Ossijekiem w 1593 doprowadziła do przekształcenia się tych walk w regularną wojnę. Najdłuższy ciągły konflikt między Austrią a imperium osmańskim był początkowo ograniczony do małego obszaru austriackiej części Węgier na północ od twierdzy Ostrzykom (Eszter-gom, Grań), ale w latach 1593-1595 Porta straciła ogromną część środkowych Węgier i Rumunii. Odzyskanie utraconych teryto¬riów zajęło następnych 11 lat. W począt¬kowej fazie wojny Turcy uzyskali jeden większy sukces: zdobyli Gyór (Raab). W 1594 Austria podporządkowała sobie Mołdawię, Wołoszczyznę i Siedmiogród. 3 września 1595 Turcy utracili Ostrzykom (Esztergom) i 25 października ponieśli do¬tkliwą klęską pod Giurgiu (Gyurgyero). Turecki sułtan Mehmed III (1567-1603) wyprawił się na Węgry i 20 września 1596 zdobył Eger (Erlau). Wkrótce, 24-26 paź¬dziernika Turcy niemal cudem zwyciężyli pod Mezókeresztes, gdzie turecka piechota masowo rzuciła się do ucieczki. Wówczas część jazdy tureckiej uderzyła na tyły Sied-miogrodzian i Austriaków, wśród których wybuchała panika. Poległo rzekomo 30 ty¬sięcy Niemców i Węgrów. Mehmed wrócił do Konstantynopola (Stambuł). Prowadzono następnie wojnę oblężniczą. 10 kwietnia 1598 książę Siedmiogrodu Zygmunt Batory oddał swe państwo Austriakom. Austria odzyskała Gyór (1598), ale nie powiodło jej się oblężenie Budy (1598), podobnie jak

w tym samym roku Turkom oblężenie Va-rażdinu (Yarad). W 1599 Austriacy poprosili
0 pokój. Turcy odmówili, po czym zdobyli
Kanizsę (1600), ale stracili Szekesferhervar
(Stuhlweissenberg) (1601). W latach 1602-
-1604 Austriakom ponownie nie udało się
zdobyć Budy. W 1604 Turcy odzyskali
Peszt, a w 1605 Ostrykom (Esztergom),
Wyszogród (Yisegrad), Yeszprem i Palotę,
czyli terytoria utracone w 1595. Siedmio¬
gród ponownie został lennem tureckim za
czasów Stefana Bocskaya (1557-1606), który
stał na czele powstania (1604) popieranego
przez Turków, a wywołanego próbami habs¬
burskiego (austriackiego) cesarza Świętego
Cesarstwa Rzymskiego zniesienia autonomii
Siedmiogrodu krwawym terrorem wojsko¬
wym i zwalczaniem protestantyzmu. Bocs-
kay został księciem Siedmiogrodu. Zawarł
odrębny pokój z cesarzem, podpisując
w 1606 traktat w Wiedniu, gwarantujący
Węgrom wolność religijną. Zasadniczy trak¬
tat pokojowy między Austrią a imperium
osmańskim, wówczas mocno zaangażowa¬
nym w TURECKO-PERSKA WOJNĘ
1603-1612 został zawarty w Zsitvatorok
(1606); był to pierwszy traktat podpisany
przez Turków poza Konstantynopolem. Por¬
ta zrzekła się roszczeń do Esztergomu
1 w zamian za jednorazową daninę 200 tyś.
guldenów zrezygnowała z corocznego hara¬
czu płaconego jej przez Austrię, a ponadto
obiecała w dalszych kontaktach dyploma¬
tycznych wymieniać oficjalne tytuły cesarza.
15 lat wojny przyniosło Porcie jedynie
twierdze Eger i Kanizsa, i ukazało, że Turcja
nie jest już taką potęgą jak w czasach
Sulejmana I.
AUSTRIACKO-TURECKA WOJNA 1663--1664. Po podporządkowaniu sobie Sied¬miogrodu (patrz SlEDMIOGRODZKO-TURECKA
WOJNA 1657-1662) Turcja postanowiła podbić Węgry austriackie. W 1663 jej armia pod dowództwem wielkiego wezyra Fazila Ah-meda Kópriilu Paszy (1635-1676), mająca w swym składzie wojska wołoskie i moł¬dawskie podjęła wyprawę na austriackie

Węgry. Wielu ludzi uważało Turków za wyzwolicieli spod jarzma Habsburgów. Tu¬rcy zaskoczyli i zdobyli twierdzę Nowe Zamki (Ujvar, Neuhausel). Zdobycie No¬wych Zamków miało duże znaczenie i ustę¬powało pod tym względem tylko zwycię¬stwu pod Mezókeresztes w AUSTRIAC-KO-TURECKIEJ WOJNIE 1591-1606. Armia turecka przezimowała w Belgradzie, po czym wznowiła działania zaczepne na austriackich Węgrzech, opanowując twie¬rdzę na drodze do Wiednia. Działania ar¬mii tureckiej skłoniły Leopolda I (1640-1705), cesarza Świętego Cesarstwa Rzymskiego do rozpoczęcia negocjacji. W ich trakcie połowa tureckiej armii prze¬kroczyła rzekę na terenach klasztoru Szen-tgotthard, ale zła pogoda i powódź unie¬możliwiły przeprawę drugiej części armii. Czołowy rzut turecki l sierpnia 1664 za¬atakował armię austriacko-francuską, ale natarcie to zostało odparte przez jazdę prze¬ciwnika, wspieraną ogniem piechoty i ar¬tylerii. Atak piechoty pod dowództwem Rajmunda Montecuccoliego (1609-1680) zadecydował o zwycięstwie. Ta pierwsza poważna klęska zmusiła Turków do za¬warcia w Vasvar dwudziestoletniego roze-jmu. Traktat potwierdził zwierzchnictwo Turcji nad Siedmiogrodem, ale w celu zmniejszenia napięcia z terenu tego miały być wycofane wojska tureckie i austriackie. Turcy zatrzymali nowo zdobyte twierdze. Patrz także WIEDNIA OBLĘŻENIE 1683.
AUSTRIACKO-TURECKA WOJNA 1683--1699. Wojnę rozpoczął turecki najazd na Austrię sprzymierzoną z Polską w 1683 (patrz WIEDNIA OBLĘŻENIE 1683), pogrążył Austrię w wojnie z imperium osmańskim. Polsko-austriackie wojska pod dowództwem króla Polski Jana III Sobieskiego (1624--1696) wyparły Turków z północno-zachod-nich Węgier w końcu 1683. Za namową papieża Innocentego XI (1611-1689) Święte Cesarstwo Rzymskie, Wenecja, Polska, a po 1686 również Moskwa zawiązały Świętą Ligę, której celem była walka z Turkami.

2 września 1686 Austriacy zdobyli Budę, stolicę Węgier, w 1687 pod władzę Habs¬burgów (austriackich) przeszły południowe Węgry i większa część Siedmiogrodu, a w rok później Austriacy zdobyli Belgrad i Serbię. Sułtan Sulejman II (1642-1691) wyprawił w 1690 wojska na Siedmiogród. Mimo początkowych zwycięstw w 1691 ar¬mia turecka poniosła zdecydowaną klęskę pod Salakemen. Inne wojska tureckie weszły do Serbii, zajęły ją oraz zdobyły Belgrad w 1690. Austria, mocno zaangażowana w AUGSBURSKIEJ LIGI WOJNĘ z Fran¬cją, nie podejmowała przez pięć lat do 1696 działań zaczepnych na większą skalę. Gdy wielka armia osmańska wyruszyła z Bel¬gradu, aby podbić Węgry, 11 września 1697 pod Zentą armia cesarska dowodzona przez księcia Eugeniusza Sabaudzkiego (1663--1736) zadała Turkom druzgocącą klęskę i od tej pory Turcy nigdy więcej nie za¬grozili poważniej Węgrom. Wojna zakoń¬czyła się traktatem w Karłowicach 27 stycz¬nia 1699; Austria uzyskała Węgry (z wyjąt¬kiem Banatu z Temeswarem), Siedmiogród, Chorwację i Słowenię, Wenecja - Moreę (Peloponez) i dużą część Dalmacji, Polska - Podole, Turcy zatrzymali Belgrad i Serbię. Patrz także ROSYJSKO-TURECKA WOJNA 1695-1700; WENECKO-TURECKA WOJNA 1685-1699.
AUSTRIACKO-TURECKA WOJNA 1716--1718. W 1714, gdy Turcy toczyli WENEC¬KO-TURECKA WOJNĘ 1714-1718, Au¬stria oficjalnie zachowywała neutralność, ale pod wpływem wybitnego wodza, księcia Eugeniusza Sabaudzkiego (1663-1736) w 1716 zawarła z Wenecją przymierze ob¬ronne. Turcja złamała traktat z Karłowic (1699). Austria podjęła działania zaczepne. 60-tysięczna armia pod dowództwem Euge¬niusza 5 sierpnia 1716 rozbiła Turków w bitwie pod Peterwaradynem, nad Duna¬jem. Turcy stracili 6000 żołnierzy i ponad 100 armat, a wielki wezyr został śmiertelnie ranny. Książę Eugeniusz wykorzystał suk¬ces, zdobył Temeswar, ostatnią osmańską twierdzę na Węgrzech i obiegł Belgrad,

najsilniejszą fortecę turecką na Bałkanach. Na odsiecz Turkom wyruszyła wielka armia. W bitwie pod Belgradem 16 sierpnia po¬czątkowo doszło do niepowodzenia Austria¬ków, ale później atak kawalerii austriacko--węgierskiej zaskoczył Turków i zadecydo¬wał o zwycięstwie. Belgrad poddał się 21 sierpnia 1717. Wojska austriackie zajęły dużą część Serbii, Banat i Wołoszczyznę, po czym rozpoczęły marsz na Konstantynopol. Turcy wystąpili z prośbą o pokój. W 1718 w traktacie w Pożarevac Austria uzyskała Temeswar, Belgrad i część Wołoszczyzny. Patrz także ROSYJSKO-TURECKA WOJNA
1710-1711.
AUSTRIACKO-TURECKA WOJNA 1737--1739. Patrz ROSYJSKO-TURECKA WOJNA
1736-1739.
AUSTRIACKO-WEGIERSKA WOJNA 1439--1457. Patrz HABSBURGÓW WOJNA DYNAS¬TYCZNA 1439-1457.
AWYI PEGU CZTERDZIESTOLETNIA WOJNA.
Patrz BIRMAŃSKA WOJNA DOMOWA 1368-1408.

AZINCOURT, BITWA POD AZINCOURT 1415.
Najazd na Normandię (1415) angielskiego króla Henryka V (1387-1422) oznaczał wznowienie roszczeń Anglii względem Francji, osłabionej wówczas wojną AR-MANIACKO-BURGUNDZKĄ i powsta¬niem CABOCHE'A. Rozpoczęła się kolejna faza STULETNIEJ WOJNY. Henryk zajął w 1415 Harfleur i ruszył w kierunku Calais na czele 9000 wojska, ale 25 października pod Azincourt zastąpiła mu drogę armia francuska licząca 30 tysięcy ludzi. Francuzi mieli przed sobą mokre po deszczach, zaorane pole. Henryk czekał licząc, że atakujący ugrzęzną w błocie. Spieszeni angielscy łucznicy przemieszani z również spieszonymi kopijnikami dwukrotnie od¬parli ataki spieszonej ciężkiej jazdy fran¬cuskiej, wspartej na skrzydłach przez od¬działy konne, po czym Anglicy konno i pieszo przeszli do natarcia, zmuszając przeciwnika do ucieczki. Ta krwawa i waż¬na bitwa, w której poległo około 5000 Francuzów, pozwoliła Anglikom na zajęcie Normandii i zmusiła Francuzów do za¬warcia upokarzającego traktatu w Troyes.